أ
دانشگاه آزاد اسلامی
واحد تهران مرکزي
دانشکده روانشناسی و علوم اجتماعی ، گروه روانشناسی
پایان نامه براي دریافت درجه کارشناسی ارشد ( ( M.A
گرایش کودکان استثنایی
عنوان :
بررسی رابطه سبک هاي مقابله اي با کیفیت زندگی
دانش آموزان دختر نابینا
استاد راهنما :
دکتر آنیتا باغداساریانس
استاد مشاور :
دکتر فریبا حسنی
پژوهشگر :
فرزانه پارسایی
بهار 1391
ب
پاساریا ن دت و هزی ا تش وزدیده ت قد م ا تادانا قدر رکار خا مدر آ تا با داساریا س و رکار خا م د ربا یبا گاه و کلام دوزا و هداشان راه و ر ما ساو ع م ران آ و ندا.ید ا توا مدردان و پاسار ما ی اسا ید ود با م و ا دگا، ددکار و رامای ا ن دا شآ وه وپاا ن راهرگ با د.
ج
بسمه تعالی
تعهد نامه اصالت پایان نامه کارشناسی ارشد
اینجانبفرزانه پارساییدانش آموخته مقطع کارشناسی ارشد ناپیوسته به شماره دانشجویی 89093812500در رشته روانشناسی – کودکان استثنایی که در تاریخ91/3/17 از پایان نامه خود تحت عنوان : بررسـیرابطه سبکهاي مقابله ايبا کیفیت زندگی دانشآمـوزان دختـر نابینـا بـا کـسب نمـره 18/75 و
درجه عالی دفاع نموده ام بدین وسیله متعهد می شوم :
1. این پ ایان نامه حاصل تحقیق و پژوهش انجام شده توسط اینجانب بوده و در مواردي که از دسـتاوردهاي
علمی و پژوهشی دیگران ( اعم از پایان نامه ، کتاب ، مقاله و … ) اسـتفاده نمـوده ام ، مطـابق ضـوابطو
رویه هاي موجود ، نام منبع مورد استفاده و سایر مشخصات آن را در فهرست ذکر و درج کرده ام.
2. این پایان نامه قبلاً براي دریافت هیچ مدرك تحصیلی ( هم سطح ، پایین تر یا بالاتر ) در سایر دانشگاهها
æ مؤسسات آموزش عالی ارائه نشده است.
3. چنانچه بعد از فراغت از تحصیل ، قصد استفاده و هر گونه بهره برداري اعم از چاپ کتاب، ثبت اختـراع
æ … از این پایان نامه داشته باشم ، از حوزه معاونت پژوهشی واحد مجوزهاي مربوطه را اخذ نمایم.
4. چنانچه در هر مقطع زمانی خلاف موارد فوق ثابت شود، عواقب ناشی از آن را بپذیرم و واحد دانشگاهی مجاز است با اینجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدرك تحصیلیام هـیچ
گونه ادعایی نخواهم داشت.
نام و نام خانوادگی :
تاریخ و امضاء :
د
بسمهتعالی
در تاریخ 1391/3/17
دانشجوي کارشناسی ارشد خانم فرزانه پارسایی پایـان نامـه
خود را دفاع نموده وبا نمره 18/75 بحروف هجده و هفتـاد و پـنج
صدم و با درجه عالی مورد تصویب قرار گرفت.
امضاء استاد راهنما
ه
بسمه تعالی
دانشگاه آزاد اسلامی – واحد تهران مرکزي
دانشکده : روانشناسی و علوم اجتماعی
(این چکیده به منظور چاپ در پژوهش نامه دانشگاه تهیه شده است)
نام واحد دانشگاهی: تهران مرکزيکد: 101کد شناسایی پایاننامه : 1020707902002عنوان پایان نامه: بررسی رابطه سبک هاي مقابله اي با کیفیت زندگی دانش آموزان دختر نابینانام ونام خانوادگی دانشجو: فرزانه پارساییتاریخ شروع پایان نامه: 90/8/18شماره دانشجویی: 89093812500تاریخ اتمام پایان نامه: 91/3/17رشته تحصیلی: روانشناسی- کودکان استثناییاستاد /استادان راهنما:دکتر آنیتا باغداساریانساستاد/استادان مشاور:دکتر فریبا حسنی
چکیده پایان نامه ( شامل خلاصه، اهداف، روش هاي اجرا و نتایج به دست آمده):
مقدمه: پژوهش حاضر با هدف بررسی ارتباط راههاي مقابله اي با کیفیت زندگی دانش آموزان نابیناي دختر انجام شد.
روش: نمونه آماري 46 دانش آموز دختر نابیناي 16 سال مشغول به تحصیل در سال تحصیلی 1390-1391 مدرسه نابینایان نرجس شهر تهران بودند. براي سنجش راههاي
مقابله اي از تست مقابله با بحران اندلر و پارکر و براي سنجش میزان کیفیت زندگی از مقیاس کوتاه کیفیت زندگی سازمان بهداشت جهانی استفاده شد. به منظور محاسـبه اعتبـار
پرسشنامه مقابله با موقعیت هاي استرس زا، ضریب آلفاي کرونباخ براي بررسی هماهنگی درونی سئوالات هر یک از خرده مقیاس هاي پرسشنامه مقابله با موقعیت هاي استرس زا
بطور جداگانه محاسبه شد که نتایج بیانگر روایی و پایایی مطلوب مقیاس هابود. به منظور محاسبه اعتبار پرسشنامه کیفیت زندگی، ضریب آلفاي کرونباخ براي بررسی همـاهنگی
درونی سئوالات براي تمام سوالات پرسشنامه کیفیت زندگی محاسبه شد و ضریب آلفاي کرونباخ برابر با 0/889 بدست آمد که نشانگر اعتبار خوب سوالات پرسشنامه کیفیت زندگی
بود. براي پیش بینی سهم سبک هاي مقابله اي با استرس در کیفیت زندگی در دانش آموزان دختر نابینااز روش تحلیل رگرسیون چند متغیري استفاده شد.
یافته ها: تجزیه و تحلیل داده ها نشان داد نتیجه پژوهش نشان داد بین استفاده از سبک هاي مساله مدار و اجتنابی با کیفیت زندگی همبستگی مثبت وجود دارد و بین سبک
مقابله اي اجتنابی با کیفیت زندگی همبستگی دیده نشدو نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل رگرسیون چند متغیري نشانگر آن است که مجموع سبک هاي مقابله اي بـا اسـترس 30
درصد از واریانس کیفیت زندگی دانش آموزان نابینا را پیش بینی می کند.
کلید واژه ها: راههاي مقابله اي، کیفیت زندگی، دانش آموزان نابینا
نظر استاد راهنما براي چاپ در پژوهش نامه دانشگاه مناسب است ن تاریخ وامضا:
مناسب نیست م
و
فهرست مطالب
عنوانصفحه
چکیده
فصل یکم : معرفی پژوهش
مقدمه2
بیان مسئله5
ضرورت و اهمیت پژوهش7
هدف پژوهش 10…………………………..
فرضیه هاي پژوهش 10…………………………..
سوال پژوهش 10…………………………..
تعاریف مفهومی11
تعاریف عملیاتی12
فصل دوم : مبانی نظري و پیشینه پژوهش
مبانی نظري 14…………………………..
مبانی نظري روشهاي مقابلهبا استرس14
مدلهاي مقابله با استرس22
مدل موسو بیلی نگز22
مدل لازاروس و فولکمن24
مدل اسکروئرز و همکاران27
مدل اندلر و پارکر30
مدل اسکینر و همکاران 31…………………………..
فاکتورهاي واسطهاي و روش مقابله36
شکل گیري مفهوم کیفیت زندگی 39…………………………..
ابعاد کیفیت زندگی51
تاریخچه تحول نگاه به مفهومکیفیت زندگی 54…………………………..
زمینه هاي علمی تحول نگاه به مفهوم کیفیت زندگی 55…………………………..
پیدایش دیدگاه هاي چند عاملی60
دیدگاه مورد پذیرش سازمانبهداشت جهانی62
پیشینه پژوهشهاي علمی 63…………………………..
ز
پژوهشهاي انجام شده در ایران66
فصل سوم : روش پژوهش
جامعه آماري 74…………………………..
نمونه و روش نمونه گیري 74…………………………..
ابزار پژوهش75
روش جمع آوري اطلاعات 77…………………………..
روش تجزیه و تحلیل داده ها77
فصل چهارم : تجزیه و تحلیل داده ها
الف)توصیف داده ها 81…………………………..
ب) تحلیل داده ها87
فصل پنجم : بحث و بررسی داده ها
بحث و بررسی یافته هاي تحقیق 95…………………………..
محدودیت ها104
پیشنهادات 105…………………………..
پیشنهادات پژوهشی 105…………………………..
پیشنهادات کاربردي 105…………………………..
فهرست منابع و ماخذ106
ح
فهرست جداولعنوانصفحهجدول 1-4 ضریب آلفاي کرونباخ براي پرسشنامه مقابلهبا موقعیت هاي استرس زا……………………….٧٩جدول :2-4 فراوانی و درصد دانش آموزان به تفکیکوضعیت بینایی……………………………………….٨١جدول :3-4 فراوانی و درصد دانش آموزان به تفکیکوضعیت سکونت…………………………………….. ٨١جدول :4-4 شاخص هاي توصیفی نمرات پرسشنامه مقابله با موقعیت هاي استرس زا در دانشآمـوزان دختـرنابینا به تفکیک وضعیت بینایی………………………………………………………………………………..٨٢جدول :5-4 شاخصهاي توصیفی میانگین مجموع نمرات پرسشنامه مقابلـه بـاموقع یـت هـاياسـترسزا دردانش آموزاندختر نابینا به تفکیک وضعیت بینایی …………………………………………………………. ٨٤جدول :6-4 شاخص هاي توصیفی نمرات پرسشنامه کیفیت زندگی در دانش آموزان دختـرنابی نـا بـهتفک یـک
وضعیت بینایی………………………………………………………………………………………………….٨٦جدول :7-4 نتایج ضریب همبستگی براي رابطه سبکمقابلهاي مساله مدار با کیفیت زندگی ……………٨٧جدول :8-4 نتایج ضریب همبستگی براي رابطه سبکمقابلهاي هیجان مدار با کیفیت زندگی…………..٨٨جدول :9-4 نتایج ضریب همبستگی براي رابطه سبکمقابلهاي اجتنابی با کیفیت زندگی ……………….٨٩جدول :10-4 نتایج معنی داري مدل رگرسیون براي پیش بینی کیفیت زندگی…………………………… ٩٠جدول : 11-4 ضرایب رگرسیون برايپیش بینی کیفیت زندگی……………………………………………٩١جدول:12-4 نتایج آزمون t براي مقایسه سبک هـاي مقابلـه بـا اسـترسدر دانـش آمـوزاننابی نـايمطلـقوکم بینا ………………………………………………………………………………………………………….٩٢جدول :13-4 نتایج آزمونt براي مقایسهکیفیت زندگی در دانش آموزاننابیناي مطلق و کمبینا……….٩٣
ط
عنوانفهرست نمودارهاصفحهنمودار:1-4 میانگین نمرات سبک هايمقابلهبا استرس در دانش آموزاننابیناي مطلق و کمبینا……….. ٨٣نمودار:2-4 میانگین نمرات سبک هايمقابلهبا استرس در کلدانش آموزاننابینا………………………..٨٥
ي
چکیده
مقدمهپژوهش:حاضر با هدف بررسی ارتباط راههاي مقابله اي با کیفیـت زنـدگی دانـش آمـوزاننابیناي دختر انجام شد.روش: نمونه آماري 46 دانش آموز دختر نابیناي 16سال مـشغول بـه تحـصیل در سـال تحـصیلی1390-1391مدرسه نابینایان نرجس شهر تهران بودند.براي سنجش راههاي مقابله اي از تست مقابله
با بحران اندلر و پارکر و براي سنجش میزان کیفیت زندگی از مقیاس کوتـاه کیفیـت زنـدگی سـازمان
بهداشت جهانی استفاده شد. به منظور محاسبه اعتبار پرسشنامهمقابلـه بـا موقعیـت هـاي اسـترس زا،
ضریب آلفاي کرونباخ براي بررسیهماهنگی درونی سئوالاتهر یک از خرده مقیاس هاي پرسشنامهمقابله با موقعیت هاي استرسزابطور جداگانه محاسبه شدکه نتایج بیانگر روایـی و پایـایی مطلـوب
مقیاس ها بود. به منظور محاسبه اعتبار پرسشنامه کیفیت زندگی ، ضریب آلفاي کرونباخ بـراي بررسـی
هماهنگی درونی سئوالات براي تمام سوالات پرسشنامه کیفیت زندگی محاسبه شـد و ضـریب آلفـاي
کرونباخ برابر با 0/889 بدست آمد که نشانگر اعتبار خوب سـوالات پرسـشنامه کیفیـتزنـدگی بـود.
براي پیش بینی سهمسبک هاي مقابله اي با استرس در کیفیت زندگی در دانش آموزان دختر نابینـا ازروش تحلیل رگرسیون چند متغیري استفاده شد.یافته ها: تجزیه و تحلیل داده ها نشان دادنتیجه پژوهش نشان داد بین استفاده از سبک هاي مسالهمدار و اجتنابی باکیفیت زندگی همبستگی مثبت وجود دارد و بین سبک مقابله اي اجتنابی بـا کیفیـت
زندگی همبستگی دیده نشدو نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل رگرسیون چند متغیري نشانگر آن است
که مجموع سبک هاي مقابله اي با استرس 30 درصد از واریانس کیفیت زندگی دانش آموزان نابینارا
پیش بینی می کند.
کلید واژه ها: راههاي مقابله اي، کیفیت زندگی، دانش آموزان نابینا
ك
ل
فصل یکم
معرفی پژوهش
١
1
مقدمه
امروزه علیرغم ایجاد تغییرات عمیق فرهنگی و تغییـر در شـیوه هـاي زنـدگی، بـسیاري از افـراد در
رویارویی با مسائل زندگی فاقد تواناییهاي لازم و اسا سی هستند و همین امـر آنـان را در مواجهـه بـا
مسائل و مشکلات روزمره آسیب پذیر کرده اسـتبنـابراین،. پـژوهش در مـورد برخـی از سـازههـاي
2آن بر فائق آمدن بر موقعیتهاي فشارزا، همواره مـدنظرروانشناختی مانند روش هاي مقابلهايو تأثیرواقع شده است. در این ارتباط، این پرسشها که افراد متفاوت در مواجهـه بـا موقعیـت هـاي فـشارزا،رویداد را چگونه ارزیابی یا پردازش میکنند، و بر اثر این ارزیابی، چه هیجان ها یا افکـاري برانگیختـه
میشوند و کدامیک از روشهاي مقابلهاي مورد توجه قرار میگیرند، همواره مورد توجـه پژوهـشگران
بوده است(کلینکه،ترجمه گودرزي،.(1382
استرس واقعیتی غیر قابل انکار و عاملی در جهـت تحـول زنـدگی آدمـی اسـت؛ چنانچـه تغییـرو
تحولات ناشی از استرس ملایم و محدود باشد، مفید و سازنده و در سازگاري آدمـی نقـش بـارزيرا
ایفا میکند. اما زمانیکه دگرگونی ها فراتر از حد روند و مدت زمان طولانی ادامـه یابنـد ممکـن اسـت
تحمل آنها دشوار و ظرفیت سازش آدمـی لبریـز گـردد. بـه همـین دلیـل طـی دو سـه دهـه گذشـته،
پژوهشگران علاقه وافري به پژوهش در زمینه شیوه هاي مقابله افراد با عوامل استرس زا نـشان داده انـد.
introduction ١ coping strategies ٢
٢
این پژوهشگران به روش هایی که انسانها براي مواجهه با شرایط استرس زا انتخـاب مـی کننـد، در هـر
دیدگاه نام ویژه اي دادهاند( سلطه، دفاع، واقع نگري در حل مسئله و…)کـه در مفهـوم مقابلـه بهـم مـی-
پیوندند(دادستان،حاجیزادگان،علیپور و عسکري،.(1386
مطالعات نشان داده اند که ارتقاي مهارت هاي مقابلـهاي و مهـارتهـاي انطبـاقی در بهبـود کیفیـت
زندگی افراد بسیار مؤثر است. رفتارهاي انطبـاقی، مجموعـهاي از مهـارتهـاي مفهـومی، اجتمـاعی و
1به آنهادرزندگی روزمره می توانند رفتار مناسبی را از خود بروز دهنـد،عملیاست، که افراد با توجهو ازطرفی توانایی پاسخدهیافراد رادرموقعیـتهـاي خـاص تحـت تـأثیر قـرار مـیدهنـد( پـورتر و234ریچلــر ،1999،اســتین بــک و اســتین بــک ،.(1990 رفتارهــاي انطبــاقی ، اســتقلال شخــصی و نحــوه
5
پاســخگویی اجتمــاعی افــراد را در هــر ســن و گروهــی تحــت تــأثیر قــرار مــیدهــد(لوکاســون و
همکاران،.(1992
عوامل گوناگون و گسترده اي مانند: رشد روانی- بدنی، سازگاري، شایستگی اجت ماعی و روشهاي
کنار آمدن با دیگران، آنچنان باید با هم ترکیب و در هم تنیده شوند کـه ماننـد تـار و پـود یـک قـالی
6
ایرانی، نگاره و تصویر یکپارچه و سازمان یافتهاي از یک فرد را بدست دهند(للند ،.(1983
از آنجاییکه، بکارگیري روشهاي مقابله اي مـؤثر، سـبب کـاهش آسـیب پـذیري در ﻣﻮﻗﻌﯿـﺖهـاي
7رفتارهايانطباقینیز فـرد را قـادراسترس زا می شود(وایلنت،1992 ،به نقل از میسلی ،2001پرورش)می سازد تا در ارتباط با سایر ها،انسانجامعه، فرهنگ و محیط خود،مثبت وسازگارانه عمـل کـرده وسلامت روانی خود را تأمین کند و از کیفیت زندگی مطلوب تري برخ وردار شـوند.بـا ایـن حـال هـر
. conceptual,social&practical skills ١ . Porter&Richler ٢ . Stainback&Stainback ٣ . adaptive behaviors ٤ Lukasson, et al .٥ . Leland ٦ . Micelli ٧
٣
کس به شیوه خاص خود به مسائل و موقعیتها پاسخ می دهد، برخی هنگام روبرو شدن بـا مـشکلات
میکوشند با ارزیابی درست و منطقی موقعیت و استفاده مؤثر از سیستم هاي حمایتی با موقعیت مقابلـهکنند.در مقابل، برخی بجاي مقابله سازگارانه با مسائل، سعی می کنند با استفاده از راهبردهاي ناکارآمـداز رویارویی با مشکلات اجتنـاب کننـدمقابلـه.بـه عنـوان تلاشـی شـناختی و رفتـاري بـراي اداره و
رویـارویی بـا موقعیـت هــاي فـشارزا تعریـف شــده اسـت کـه فراتـر از منــابع فـرد ارزیـابی گردیــده
1
است(لازاروس و فولکمن ،.(1984
Lazarus & Folkman١
٤
بیان مسئله
کنار آمدن با فشارهاي زندگی و کسب مهارت هاي مستقلانه ي فردي و اجتماعی همواره بخـشیاز
واقعیات زندگی انسان بوده و در ادوار متفاوت در زندگی او به اشـکال گونـاگون تجلـی یافتـه اسـت.
تعارضات در دوران کودکی جلوه چندانی ندارد اما با افزایش سن و هنگام مواجهـه بـا دشـواريهـاي
ویژه سنین نوجوانی و جوانی، کشمکش هاي درونی و محیطی تظاهر بیشتري پیدامیکنند. بنابراین اگر
افراد از سنین کودکی در انجام مهارت هاي مـستقلانه زنـدگی روزانـه فـردي و مـسئولیت پـذیريهـاي
اجتماعی تبحر یابند، بدون تردید در مواجهه با موقعیتهاي فشارزا عملکرد م ناسـبی خواهنـد داشـت.
مهارت هاي مقابلهاي مجموعهاي از توانایی هایی هستند کـه زمینـه سـازگاري، رفتـار مثبـت و مفیـدرا
فراهم میآورند. از آنجایی که توانایی تولید، بکارگیري روش هاي مقابلهاي و پیاده کردن آن بخـصوص
در روابط بین فردي و همچنین در جهت رشد و سازگاري افراد بسیار تأثیرگذار میباشد؛ این توانـایی-
ها، فرد را قادر میسازند مسئولیتهاي نقش اجتماعی خود را بپذیرد و بـدون لطمـه زدن بـه خـودو
دیگران با خواستها،انتظارات و مشکلات روزانه بویژه در روابط بـین فـردي و بـه شـکل مـؤثرتري
1
روبه رو شود(زتلین ،1985 ، به نقل از مشفق.(1389 از طرفی توانایی هـاي لازم بـراي رفتـار انطبـاقیو
مؤثر، افراد را قادر میسازد تا بطور مؤثر با مقتضیات و چالشهاي زندگی روزانه مقابله کنند. آمـوزشاین مهارتها، موجب ارتقاي رشد شخصیتی و اجتماعی، محافظت از حقوق انسان هـا و پیـشگیري ازمشکلات روانی و اجتماعی میشود.رفتار انطباقیدر حقیقت سازه بسیار جامعو فراگیرياستکه مؤلفههاي ذهنی، حسی، حرکتـی و2انطباقی بهمعنايقدرت کنار آمدن با دیگران و ارتباطشخصیتی را در برمیگیرد(کوهن ،1988رفتار).برقرار کردن باآنها، یعنیکنار آمدن در مذاکرات، درگیـري هـا، اشـتباهات و همچ نـین کنـار آمـدن بـا
. Zetlin ١ . Cohen ٢
٥
موقعیت هاي جدید و سایر موقعیتهاست. از طرفی پرورش رفتار انطباقی منجـر بـه برقـراري ارتبـاط
فرد با محیط اطراف خود و مقابله با شرایط استرسزا میشود (بوزان، ترجمه مینویی،.(1383
کیفیت زندگی آن دسته از خصوصیاتی استکه براي فرد ارزشمند اسـت و حاصـل ادراك خـوببودن یا احساس راحتی است و در راستايتوسعه و حفظ منطقی عملکرد جسمانی، هیجانی و عقلانی
استبطوري. که فرد بتواند توانایی هایش را در فعالیت هاي زندگی حفظ نماید.( محمودي، شریعتی،
بهنام پور .(1382
از آنجا که روشهاي مقابلهاي به عنوان تلاشی شناختی و ر فتاري براي رویارویی بـا موقعیـتهـاي
فشارزا و زمینه سازگاري فرد جهت برخورد مناسب با چالش هاي زنـدگی اسـت و برخـورد مناسـب
همان اتخاذ روشی است که تنش فرد را کاهش و احساس خـوب و مثبـت بـودن را در فـرد افـزایش
می دهد. لذا انتظار می رود همبستگی چشمگیري بین روش هاي مقابله اي بـا میـزان کیفیـت زنـدگی
وجود داشته باشد.
تحقیقات نشان می دهد افراد بیمار و ناتوان از کیفیت زندگی پایین تري برخوردارند و حتی شـدت
بیمـــاري، نـــاتوانی و تعـــداد دفعـــات مراجعـــه بـــه پزشـــک بـــر کیفیـــت زنـــدگی تـــاثیر
دارد(نجومی،بهاروند،کاشانیان.(1388
رضایت از زندگی و احساسخوب بودن در بیماري هاي مـزمن هـدف اصـلی درمـان و مراقبـت
است. با این حال کیفیت زندگی بیماران مبتلا به هپاتیت مزمن پایین تر از حد طبیعی است و تحقیقات
نشان می دهد بکارگیري برنامه هاي آموزشی ساده به میزان زیادي بر کنتـرل فـرد بـر روي بیمـاري و
عوارض جانبی تاثیرهداشتونهایتا باعث بهبود کیفیت زندگی و احساس رضـایت از زنـدگی در فـرد
شده و تحمل رژیم درمانی آسان تر می شود(نوقابی و همکاران .(1385
٦
نابینایان و کم بینایان نیز از جمله افراد ناتوان جسمی هـستند بـا توجـه بـه تـاثیر منفـی نـاتوانی و
بیماري هاي مزمن بر روي سلامتی و میزان کیفیت زندگی، می توان انتظار داشت که نابینایی بر کیفیت
زندگی افراد نابینا تاثیرگذار بوده و استفاده از روش هاي مقابله اي مناسب یا غیر مناسب می توانداین
تاثیر را کاهش یا افزایش دهدازآنجا. که هـر فـرد معمـولا از یـکراهبـرد مقابلـه اي بـیش از سـایرراهبردها در رویا رویی با مسایل و مشکلات استفاده می کنـد لـذاپـژوهش حاضـر درصـدد اسـت تـا
رابطه ي بین سبک هاي مقابله اي با کیفیت زندگی دانش آموزان نابینـاي دخترشـهر تهـران را بررسـی
کند تا نشان دهد استفاده کنندگان از کدام راهبرد مقابله اي از میزان کیفیت زندگی بالاتري برخوردارند
تا به پشتوانه ي این دستاورد علمی بتوان آموزش هاي لازم را به افراد جهت افـزایش سـطح سـلامت
زندگی با استفاده از راهبرد مقابله اي بدست آمده، ارایه داد.
با توجه به آنچه گفته شـد و اهمیـت آن ، در پـژوهش حاضـر، مـسئله ایـن اسـتکـه: ” آیـا بـین
سبک هاي مقابله اي با کیفیت زندگی دانش آموزان دختر نابیناي شهر تهران ارتباط وجود دارد؟”
ضرورت و اهمیت پژوهش
از آنجایی که کسب مهارت هاي مقابله اي سازگارانه یکی از ضـروریات زنـدگی امـروزه بـه شـمار
می رود و منجر به موفقیت افراد در عرصه هاي مختلف زندگی می گردد، بنابراین وجود این مهـارتهـا
در سطح مطلوبیتواندمی کلیدموفقیت درزندگیاجتماعی و شخـصی فـرد و بعبـارت دیگـر باعـثافزایش کیفیت زندگی و دستیابی وي به استقلال گردد.در حقیقت، رفتار انطباقیسازه بسیارجامع وفراگیرياست که مؤلفه هاي شناختی، حسی، حرکتی1نقـل ازمـشفق .(1389 بنـابراین، ارزیـابی رفتارهـايو شخصیتی را دربرمیگیرد(داویسون ،1974؛بـه
. Davison ١
٧
انطباقی، تواناییها و قابلیت هاي افراد و نقش آنان را در رویارویی با چالش هاي زندگی روزانـه نـشان
میدهدهمچنین. نمرات حاصل از ارزیابی رفتارهاي انطباقی افراد، اطلاعاتی را در ارتباط بـا قابلیـت-
هاي موجود و نیازمنديهاي آنان در مواجهه با مسایل روزمره و تعاملات بین فردي بدسـت مـی دهـد
1و همکاران،.(2001 بنابراین، آگاهی و شناخت دست انـدرکاران آموزشـی، والـدین و مربیـان در(لیسرابطه با چگونگی رفتارهايمقابله اي کودکانو همچنینبکارگیري روش هاي مقابله اي سازگارانه دررویارویی با مسائل و موقعیت ها، میتواند درمیزان کیفیتزندگی مـؤثر بـوده و جنبـههـاي مختلـفرضایت از زندگی آنها را تحت تأثیر قرار دهددر. نتیجه ارزیابی و مداخلات زودهنگام تـأثیر بـسزاییبر انتخاب سبک رفتارهاي مقابله اي سازگارانه کودکان از سنین پاییندارد. این آگاهی میتواند کمـکبزرگی در جهت برنامهریزي و طراحی الگوهاي آموزشـی بـراي ایـن کودکـان در زمینـه مهـارتهـاي
مقابله اي و حل مسئله باشد و بر کیفیت زندگی آنها تاثیرگذار باشد.
از اینرو، می توان با آموزش هاي لازم، تشویق صحیح و به موقع و ارائه راهبردهاي مناسب گامهـاي
مؤثري را در جهت افزایش مهارت هاي انطباقی و در نهایت روش هاي مقابلـه اي ایـن افـراد برداشـت.
چرا که روش هاي مقابلهاي دربردارنده مهارتهاي افراد در جهت نیل بـه رویـارویی موفقیـتآمیـز در
برابر موقعیتهاي متفاوت است. این مهارتها، شامل: (1مهارتهاي هوشی: انعطاف پـذیريشـناختی،
مهارت هاي حل مسئله و توانایی تحلیل و تفسیر. (2 مهـارتهـاي بـین فـردي: مهـارتهـاي اجتمـاعی،
مـسئولیتپــذیري اجتمـاعی و مــشارکت اجتمــاعی. (3 نگـرش افــراد در مــورد خـود: عــزت نفــس و
خودرهبري میباشد(مشفق .(1389 بنابراین مهارتهاییکه منجر به مقابله مؤثر فرد بـا موقعیـتهـايم تفاوت و استرس زا میشود؛ با مهارتهاي تشکیلدهنده رفتارهـاي انطبـاقی کـه منجـر بـه سـازگاري
موفقیت آمیز فرد با درخواست ها و تقاضاهاي محیطی می گردد، اشتراك دارند. بطور کلی، همانگونه که
. Liss, et al ١
٨
فاکتورهاي فردي و اجتماعی، موقعیت هاي تنش زا را تحت تأثیر قرار می دهد، رفتارهـاي انطبـاقی نیـز
مستثنی از تأثیر این فاکتورها نمیباشند. از اینرو، با آموزش هاي صحیح و بموقع افـراد در هـر کـدام از
این مهارتها، می توان گامی مؤثر در جهت رشد و پیشرفت مهارتهاي مذکور در افراد با ویژگیهـاي
متفاوت برداشت بگونه اي که میزان کیفیت زندگی فرد را تحت تاثیر قرار داد.
همه ي افراد در زندگی با موقعیت هایی روبرو میشوند که اگـر بـه درسـتی عمـل نکننـد، سـلامت
روانی خود را به خطر میاندازند. مثلا: چگونه مـسئولیت هـاي جدیـد را بپذیرنـد؟ چگونـه بـا تـرس،
اضطراب، ناکامی، افسردگی و فشارهاي روانی مقابله کنند؟ در قرن حاضر، استرس یکی از مهـمتـرین
زمینه هاي پژوهشی در علوم مختلف بشمار میرود. امروزه گسترش عوامل تنش زا بـدلیل تغییـر شـیوه
زندگی و کاهش توان مقابله انسان در برابر آنها، استرس به پدیده اي پیچیده و بزرگ تبدیل شده است.
زیرا تحت تأثیر عوامل متعدد و تعامل میان آنها قرار دارد. بنا براین، لازم است تمام افراد بـا راهبردهـاي
مقابله با استرس آشنایی پیدا کنند. با شناخت بیشتر استرس و راهبردهاي مقابله با شرایط مذکور، مـی-
توان زمینه مقابله با آن را نیز فراهم کرد. اما با همه اﯾﻦ توصیفات، بسیاري از افراد قادر به حل مسائل،
به حداقل رساندن و یا تح مل استرس نمی باشند و بجاي بکارگیري شیوههاي مفید، از شیوههایی بهـره
1(1989)از آن به عنوان پاسخهاي مقابلهاي غیر مؤثر یـاد مـی-می جویند که کارور،اسچیر و وینتراپکنند (غلامینیا،.(1388بنابراین،از آنجاییکهیکی از بعدهاي بااهمیت وجودي انسان، رفتارهاي انطبا قی اوست؛ که امروزه
در ارزیابی هاي کلی یک فرد مورد توجه روانشناسان قرار گرفته است، و با توجه به ماهیـت پیچیـده و
چند بعدي سازه مقابله و تأثیر آن بر توانایی پاسخدهی فرد به محیط و رفتار مناسب در موقعیـتهـاي
جدید و استرسزاو همچنین تا آنجا که بررسی نـشان داده اسـت ، عـدم وجـود پـژوهش در زمینـهي
. Carver,Scheier&Weintraub ١
٩
چگونگی بکارگیري روش هاي مقابلـهاي در نوجوانـان نابینـا و عـدم پ ژوهش در زمینـه رابطـهي بـین
روش هاي مقابله اي و کیفیت زندگی در فرهنگ مامیتواند ضرورت انجام این پژوهش را بـه وضـوح
روشن سازد.
هدف پژوهش
هدف از پژوهش حاضر، تعیین رابطه ي روش هاي مقابله اي با کیفیت زندگی دانش آموزان دختـر
نابیناي شهر تهران است.
فرضیه هاي پژوهش
فرضیه هاي اصلی پژوهش:
_1 بین سبک مقابله اي مساله مدار با کیفیت زندگی دانش آموزان نابینا رابطه وجود دارد.
_2 بین سبک مقابله اي هیجان مدار با کیفیت زندگی دانش آموزان نابینا رابطه وجود دارد.
_3 بین سبک مقابله اي مقابله اي با کیفیت زندگی دانش آموزان نابینا رابطه وجود دارد.
سوال پژوهش:
سهم سبک هاي مقابله اي با استرس در پیش بینی کیفیت زندگی در دانش آموزان دختر نابینا
چقدر است؟
فرضیه هاي فرعی پژوهش:
-1 بین سبک هاي مقابله با استرس در دانش آموزان نابیناي مطلق و کم بینا تفاوت وجود دارد.
-2 بین کیفیت زندگی در دانش آموزان نابیناي مطلق و کم بینا تفاوت وجود دارد.
١٠
تعاریف مفهومی
روشهاي مقابلهاي
روش هاي مقابلهاي، استراتژي هاي رفتاري و شناختیاي هستند کـه افـراد بـراي مقابلـه بـا دو بعـد
عـاطفی و کـارکردي از اســترس و موقعیـت هـا ي فــشارزا مـورد اسـتفاده قــرار مـیدهنــد(لازاروس و
فولکمن،.(1984
کیفیت زندگی
پدیده اي چند بعدي شامل ابعاد جسمانی، روانی و اجتماعی است که پهنه وسیعی از طیف زنـدگی
یک فرد را در برمی گیرد که تاثیر این ابعاد همچنین بر کل کیفیت زند گی در افـراد متفـاوت گونـاگون
1
است. در این رابطه فلانگان (1982) نیز بیان می دارد که افـراد جامعـه از لحـاظ میـزان تـاثیر عوامـل
مختلف برروي کیفیت زندگی با یکدیگر تفاوت دارند. و کلیه این ابعاد داراي تاثیر یکـسان و مـشابهی
برروي کیفیت زندگی نیست(به نقل از الیور و دیگران .(1996
دانشآموز نابینا
20
شخصی از لحاظ قانونی نابینا است که میزان دید او با اصطلاح چشمبرتر /200 یا کمتر باشـد. در
ایالات متحده، نابینا از نظر قانونی به کسی اطلاق می شود که چیزي را کـه یـک فـرد بینـاي عـادي در
فاصله 200فوتی یا حدود 70 متري رویت میکند، در فاصله 20 فوتی یا حدود 7 متري و یا نزدیکتـر
ببیند. این تعریف از نابینایی بر تیزي و میدان بینایی تاکید میکند(دبیري .(1385
تعریف آموزشی نابینایی
معلولیتهاي بینایی براي مقاصد و برنامههاي آموزشی مناسب است به دو دسته تقسیم می شوند:
نابینا و نیمهبینا؛ افرادي کهمیزان بینایی آنها، اجازه استفاده از خطوط نوشتاري را براي مقاصد آموزشی
. Felanegan ١
١١
به آنها نمیدهد، میتوانند از خط بریل، حس لامسه و وسایل شنیداري در آموزش استفاده کنند. افراد
نیمهبینا، میتوانند در امر آموزش از باقیمانده بینایی خود استفاده کنند و براي یادگیري از کتابهایی
با خطوط درشت و یا وسایلی که خطوط را بزرگنمایی میکنند، استفاده نمایند. تعریف آموزشی،
جدیدتر از تعریف قانونی است و مبتنی بر کارکرد بینایی باقی مانده در ارتباط با اهداف آموزشی
میباشد(دبیري.(1385
تعاریف عملیاتی
سبک هاي مقابله اي:منطور از سبک هايمقابله اي دراینپژوهش، نمراتیاست که آزمـودنی ازتست 48 ماده اي اندلر و پارکر بدست می آورد. هر آزمودنی در این آزمـون 3نمـره در سـبک مـسالهمدار، سبک هیجان مدار و سبک جتنابی بدست می آورد.کیفیت زندگیمنظور: ازمیزان کیفیت زندگی نمره اياستکـه آزمـودنی در آزمـون 24 مـاده اي
پرسشنامه WHOQOL-BREF بدست می آورد.
دانش آموزان دختر نابینا: دانش آموزان نابینایی 16 سال به بالاي مجتمع آموزشی دخترانه نابینایـان
نرجس شهر تهران که در سال تحصیلی 1390-1391مشغول به تحصیل بوده و میزان دیـد آن هـا در
20
چشم برتر /200 یا کمتر باشد.
١٢
فصل دوم
مبانی نظري و پیشینه پژوهش
١٣
مبانی نظري
این بخش با توصیفی از چهارچوب نظري متغیرهاي مرتبط با پژوهش آغاز می شود ، سپس به
پیشینه پژوهش و سوالات پژوهش پرداخته می شود.
مبانی نظري روشهاي مقابله با استرس
مهارت هاي مقابلهاي، مهارتهایی هستند که به افراد کمک میکننـد تـا بـا موقعیـتهـاي زنـدگی،بخصوص موقعیت هاي پرخطر برخورد کنند.با کسب این مهارت ها می توان در ایجاد ارتباط با دیگرانو رویارویی با موقعیتهاي جدیـدو فـشارزاسـازگارانه عمـل کـرد.بنـابراین، روش هـايمقابلـهاي،استراتژي هاي رفتاري و شناختیاي هستند کـه افـراد بـراي مقابلـه بـا دو بعـد عـاطفی و کـارکردياز12استرس و موقعیتهاي فشارزا مورد استفاده قرار میدهند(آلدوین ،1994 ؛ کـستا و مـک کریـو ،1990؛34فیلــدز و پرینــز ،1997؛ لازاروس و فــولکمن،1984 ؛پاترســون و مــک کــوبین ،2004 بــه نقــل از
مشفق.(1389
بطور کلی در پژوهشها ي متعدد، تعاریف متفاوتی از روش هـايمقابلـه اي عنـوان شـده اسـت. در
واقع، همهي پژوهشگران به مفهوم واحدي از روشهاي مقابلهاي اتفاق نظر دارند.
.Aldwin١ .Costa&McCrae٢ .Fields&Printz٣ .Patterson&McCubbin٤
١٤
فولکمن و لازاروس((1988 استراتژي هاي مقابله را دربردارنـده آندسـته از تـلاشهـاي شـناختی و
رفتاري فرد می دانند که به منظور کاهش استرس هاي درونی و یا بیرونی، بکار گرفتهمیشوند. به بیـان
دیگر، مقابله تلاشی است که با هدف کنترل و غلبه بر مقتضیات و وقایع بحرانی صورت میگیرد. ایـن
مقتضیات مبین چالش، تهدید، خطر، صدمه و یا حتی منفعتی براي فرد هستند(لازاروس،.(1991
1
ساراسون (2005) ، عنوان داشته است که مقابله، به روش مواجهه با دشواري ها و کوشش در جهت
غلبه بر آنها اشاره دارد. از اینرو، مهارتهاي مقابلهفنونیهستندکه براي هر اقدامی در دسترس فـردقرار دارند.روش هاي مقابله، عبارتند از: پاسخهاي واقعی فرد در برابر فشارهاي روانی. این پاسخها را میتـوانبه دو گروه، متمایز کرد: (1پاسخهاي سازگارانه، آناعمالیاستکه به کاهش فشارهاي روانـی یـاري2می رساند و فرد را به حالت تعادل بازمیگرداند. (2پاسخهاي ناسازگارانه :اعمالی است کـه فـرد را در3وضعیت بیثبات قرار میدهد و به تشدید انتظارات موجود کمک میکند(انرایت،پاول ،ترجمه بخـشی-پور،رودسري و صبوريمقدم،.(13774است که توسط آن افـرادویمنت و زتلین (1989) ، اظهار داشته اند که روش هاي مقابلهاي فرایندياز منابع در دسترسشان، جهت واکنش به وقایع تهدید کننده و هم چنین لـذتبخـش، در زنـدگیشـانسود میجویند(ویمنت و زتلین،.(1989
توانایی بکارگیري روش هاي مقابله اي موفق و اجراي این استراتژي ها در موقعیـتهـاي متفـاوت و
در ارتباطات اجتماعی، به منظور سازگاري افراد بـا محـیط، امـري اساسـی و مهـم بـه شـمار مـیرود
5
(زتلین ،.(1985
. Sarason&Sarason ١ . maladaptive responses ٢ . Enright&Powell ٣ . Wayment&Zetlin ٤ . Zetlin ٥
١٥
روش هاي مقابله اي روندیست که بوسیله ي آن افراد به منظور سا زگار شدن و مقابله با موقعیتهاي
1
استرسزا و تهدید کننده در طول زندگیشان از آن سود میجویند(ویمنت و زتلین ،.(1989
روش هاي مقابله اي اشاره به انجام فعالیت توسط فرد در موقعیت هاي اسـترسزا، اعـم از اجتنـاب،
2
برطرف کردن، کوچک کردن و یا فائق آمدن بر آن موقعیت دارد(زف ،.(2009
3
در دهه هاي اخیر، پژوهشگران متعدد( اسکروئرز،ویلیج،تلگن و بروسکات ،1988؛ اسـتون، کنـدي-
465
مور، نیومن، گرینبرگ و نیل ،1992 ؛ اسکینر و زیمر-گمبک ،2007 ؛ بیهر و مـک گـراث،1996 ؛ کـانر-
78
اسمیت، کومپاس، وادث ورث، تامسن، سالتزمن ،2000 ؛ یو و لی ،(2005 بـه مفهـوم سـازي یـا تعیـین
سازه هاي اصلی در قلمرو روش هاي مقابله اي مانند کمک طلبی، حل مسئله، انکار، بازسازي شناختی و
یا مقوله هاي رفتاري، شناختی و ادراکی افراد در مواجهه با مشکلات زنـدگی پرداختـه انـد و ضـرورت
توجه به بررسی شیوههاي مقابله با عوامل استرسزا را بیش از پیش مطرح کرده اند تـا نـه تنهـا ارتبـاط
بین واکنش هاي فردي با ناملایمات زندگی را برجسته سازند بلکه تأثیر شیوه هاي مقابله بـر کـاهش یـا
افزایش رشد جسمانی و سلامت روانی را نیز تعیین کنند(عزیزي .(1379
براي مقابله با موقعیت هاي فشارزا سه ویژگی مهم ذکر شده است: الـف) مقابلـهمـستلزم مقـداري
تلاش و برنامه ریزي است. ب) واکنش هاي مقابله اي همیشه ثمربخش نیـستند؛ بـدین معنـی کـه نبایـد
انتظار داشت در همه ي موارد مشکلات بطور کامل حل شود. ج) مقابله، فرایندي است که باید بتدریج
و در طول زمان، انجام شود(اسکروئرز1988، به نقل از شریفی درآمدي .(1388
. Wayment&Zeitlin ١ .Zeff٢ .Schreurs, Willige, Tellegen& Brosschot٣
.Kennedy-moore& Newman, Greenburg& Neale٤ . Goombck ٥ .Beehr& McGrath٦
.Conner-Smith& Compas, Wadsworth, Thomson& Saltzman٧ .Yoo&Lee٨
١٦
چگونگی ارزیابی افراد از موقعیت هاي متفاوت تحت تأثیر فاکتورهاي مختلفی است. این فاکتورهـا
رفتارهاي انطباقی، منابع اجتماعی و فردي، تفاوتهاي فردي، سطح شناختی و سن را شامل می شـوند.
منابع اجتماعی و فردي از جمله متغیر هاي مهمی هستند که در مقابله افراد با اتفاقـات روزانـه بـه آنهـا
کمک میکند( بیلینگز و موس،.(2000 از طرفی ﺑﺰرﮔـﺴﺎﻻن منـابع متعـدد و مهـارت هـاي مـؤثرتري در
رویارویی با موقعیت ها نسبت به کودکان بکار می گیرند که این منابع به آنهـا در بکـارگیري روشهـا و
1
کم کردن استرس یاري میرساند(چندلر ،.(1982 همچنین حمایـت هـاياجتمـ اعی عنـصر مـؤثري در
بکارگیري روشهاي مقابلهاي توسط بزرگسالان است که اغلـب کودکـان ایـن حمایـتهـا را توسـط
2
مراقبانشان جستجو میکنند(آلتشولر و رابل ،.(2003
3(1984) اولین تئوري مفهومی از استرس و روش هاي مقابله را عنوان داشـته-لازاروس و فولکمناند. آنها روشهاي مقابلهاي را به دو دسته متمایز از هم تفکیک کردهاند. روشهاي مقابلهاي متمرکز بر456مسئله و روشهاي مقابله اي متمرکز بر هیجـان . ( بلیـزي و بلنـک ،2006 ؛کـارور،1997 ؛کارور،شـیر و
798
وینتراب ،1989؛کانر- اسمیت و فلچسبارت ،2007؛به نقل از کالـدز ،.(2010 امـروزه،پـژوهشهـاي
مرتبط با روشهاي مقابله همچنان بر پایه مدل مفهومی اولیه از مقابله استوار است.
10
بوینگ (2003) ابراز میدارد که مدل اولیه ي لازاروس و فـولکمن در عـین سـادگی و قابـل فهـم
بودن، تلاشی در جهت کاستن استرس و برانگیخته شدن در موقعیت هاي استرسزا اسـت. وي عنـوان
میدارد که: مقابله ترکیبی از روشهاي بکارگرفته شده در رویارویی با موقعیتهاي استرسزاست.
Chandler .١ Altshuler&Ruble .٢ . Lazarus&Folkman ٣ . focus-problem coping ٤ . focus-emotion cping ٥ . Bellizzi&Blank ٦
. Carver,Scheier&Weintraub ٧ . Connor-Smith&Flachsbatr ٨ . Caloudas ٩ . Boeving ١٠
١٧
در مدل لازاروس و فولکمن، روش هاي مقابلهاي متمرکز بر مـسئله، روش هـايمقابلـهاي فعـال را
دربرمی گیرد، که فرد را به سمت غلبه مثبت بر مشکل هدایت میکند. در حالیکه روش هـايمقابلـهاي
1
متمر کز بر هیجان، دربردارنده روشهاي منفعل مقابله اي است که فرد از طریق بروز هیجانـات منفـی،
2
سعی بر رفع مشکل دارد(کویتنر و ﻫﻤﮑﺎران،.(2003 نتایج پژوهش هاي گوناگون حاکی از آن است که
بکارگیري روشهاي مقابلهاي متمرکز بر مسئله، نـسبت بـه کـاربرد روش هـايمقابلـه اي متمرکـز بـر
3
هیجــان، بــا کــاهش اســترسهــاي روانــی در ارتبــاط اســت(بیلینگــز و مــوس ،1981؛اســتراوس و
465
ویلیش ،1981؛ورتلیب،ویجل و فلدستین ،1987؛به نقل از زیگر ،.(2009
از طرفی، بوینگ((2003 ابراز میدارد این یافته ها، در تاریخچه روانشناسی قطعـی نیـستند و امکـان
تغییر نتایج یافته ها محتمل استوي. عنوان داشته است که گر چـه هنگـام برخـورد بـا اسـترسهـاي
روزانه، روش هاي مقابله اي متمرکز بر مسئله، به فرد در رویارویی هر چه بهتـر بـا مـسائل یـاري مـی-
رسانند، اما در واقع، چگونگی کنترل فرد بر موقعیت هاي فشارزا نقش مهمی را در مقابله با مشکل ایفـا
میکند.بوینگ معتقد است که روشهاي مقابلهاي می بایـست، مفهـومی و پویـا باشـد و نـه صـرفاً بـهصورت دستهبندي جهت پاسخگویی به موقعیتهاي مشکلزا.چنانچه در واکنش به شرایط اسـترسزا،امکان بکارگیري هر دو روشايمقابلهفعال ومنفعل وجود دارد والزامـاً انتخـاب تنهـا یکـی از ایـنروشها توسط شخص ضروري نیست.برخی پژوهشگران دریافتهانـد کـه نمونـه هـایی از روشهـايمقابلهاي متمرکز بر هیجان، بیشتر فرد را به سوي انطباق و سازگاري با موقعیت مشکلزا سوق میدهد( استراوس و ویلیش،1981؛ ورتلیب،ویجل و فلدستین،1987؛بهنقـل از زیگـر،.(2009 در ایـن رابطـه،
. passive coping ١ . Quittner ٢ . Billings&Moos ٣ . Strauss&Wellisch ٤
. Wertlieb,Weigel&Feldstein ٥ . Zeiger ٦
١٨
1
موس و بیلینگز (1982) معتقدند که اگر چه مقابله هیجان محور از رویارویی با واقعیتمیپرهیـزد و
راه حل موقتی براي کاهش استرس است، اما هر مسئله اي نیز بهسادگی قابل حل نیست. و حل واقـع-
گرایانه یک مسئله با صرف کوشش شناختی و رفتارهاي مداوم در درازمدت اگربدون کـسب آرامـش
موقتی و کوتاهمدت، صورت گیـرد ممکـن اسـت سـلامت روانـی فـرد را بـه خطـر افکنـد. بنـابراین،بکارگیري مهارتهاي هیجان محور به فرد کمک می کند تا به وضعیت روانی تثبیـت شـدهتـري دسـت
یابد و فرصتی را ﺑﺮاي فعال سازي فرایندهاي پیچیده تر ذهنی به دست آورد. در واقع، نتیجـه اسـتفاده از
هر راهبرد مقابله اي، به نوع برخورد با محرك استرس زا، میزان شدت پیامد محرك استرس زا، ویژگـی-
2
هاي شخصیتی افراد و منابع و امکانات اجتماعی در دسترس بـستگی دارد( هـسیح،2005، بـه نقـل از
سموعی .(1379
بنابراین، روشهاي مقابله اي از طریق متغیرهاي شخصی، مو قعیتی و محیطی در رویارویی با شرایط
مشکل زا گسترش مییابند( ﮐﺎرور،اﺳﭽﯿﺮ و وینتراب،.(1998 نتایج برخی یافتهها حاکی از آن اسـت کـه
کودکان بیشتر از آن دسته از روشهاي مقابلهاي سود می جویند که در نتیجـه ي شـرایط محیطـی بـدان
3
دست یافتهاند(دونالدسون،پرینستین،دانوسکی و اسپیریتو ،.(2000
4
در نظریه شناختی-هیجانی فولکمن و لازاروس((1988استرس در صـورتی ایجـاد مـی شـود کـه
شخص، موقعیتی را چالشبرانگیز و طاقتفرسا ارزیابی کند. در چنین شرایطی ذهن به عنـوان میـانجی
پاسخ هیجانی و شرایط محیطی عمل میکند و تفسیر فرد از نوع و شدت رویداد و میزان توانـاییشـان
براي مقابله با استرس تعیین کننده واکنش هاي عاطفی و هیجانی است. آنها در این مورد بر فراینـدهاي
شناختی که بین شرایط محیطی و واکنشپذیري ارگانیزم میانجی میشوند، تأکید زیادي دارند.
. Moos&Billings ١ . Hsieh ٢ . Donaldson,Prinstein,Danovsky&Spirito ٣ . cognitive-emotion Theory ٤
١٩
12محیط و ایجـاددر نظریه اجتماعی-شناختیبندورا (1986) توانایی انسان براي قبراري ارتباط باتغییر در آن، کاربرد ارتباط تعاملی بین عاطفه، شناخت و رفتار است. بنـدورا((1986معتقـد اسـت کـه
توان خودنظمبخشی به هیجان ها انسان را قادر می سازد تا تفکرات، احساسات و رفتارهاي خـویش را
مورد سنجش و کنترل قرار دهد.در نتیجه میتواند نقش میانجی را بین اطلاعات حاصل از رویدادهايمحیطی و کنش هاي فرد ایفا کند.در مجموع، درجاتی از برانگیختگی هیجـانی کـه هنگـام مواجهـه بـارویدادهاي استرس زا توسط فرد تجربه میشود، تنها متکی به ویژگیهاي عینی از این رویدادها نیست؛بلکه تفکر منبعث از خودنظامی، نقش مؤثرتري در این برانگیختگی دارد.از طرفی، ماهیت پیچیده و چندبعدي سازه مقابله، به شکل گیري خانوادههاي مختلفی از راهبردهايمقابله منجر شده است که برغم ویژگـیهـاي مختلـف و تـأثیر عوامـل فرهنگـی و سرشـتی متفـاوت،3همبستگی زیادي با یکدیگر دارند. در دهه هاي اخیر ﭘﮋوﻫـﺸﮕﺮ ان متعـدد ( سـامرفیلد،1996 ؛ اسـتون،
45
کندي- مور،نیومن،گرینبرگ و نیل ،1992 ؛بیهر و مکگراث ،1996؛کانر- اسـمیت، کومپـاس،وادورث،
67تامسن و سالتزمن ،2000؛یو و لی ،.(2005 به مفهوم سازي و یا تعیین سازه هاي اصـلی در قلمـرو راه-891011هاي مقابله مانند کمکطلبی، حل مـسئله ، انکـار،بازسـازيشـناختی و یـا قلمروهـاي رفتـاري،
شناختی و ادراکی افراد در مواجهه با مشکلات زندگی پرداخته اند و ضرورت توجه به بررسـی شـیوه-
هاي مقابله با عوامل استرس زا را بیش از پیش مطرح کرده اند تا نه تنها ارتباط بین واکنشهاي فردي با
. social-cognitive theory ١ . Bandura ٢ . Sommerfield ٣
. Stone,Kennedy-moore,Newman,Greenburg&Neale ٤ . Beehr&McGrath ٥ . Conner-Smith,Compas,Wadworth,Thomsen&Saltzman ٦ . Yoo&Lee ٧ . support seeking ٨ . problem solving ٩ . denial ١٠
. cognitive structuring ١١
٢٠
ناملایمات زندگی را برجسته سازندبل که تأثیر شیوه هاي مقابله بر کاهش و یا افزایش رشد جسمانیو
سلامت روانی را تعیین کنند.
از اواخر دهه 1970 ، دیدگاههايتعاملی، سرشتی و فرایند محور مقابله، که هنوز هم غلبـه خـود را
12
بر این قلمرو حفظ کـردهانـد، مطـرح شـدند( اسـکروئرز و همکـاران ،1988؛ پـرلین و شـولر ،1987؛
لازاروس و فولکمن،1984 ؛ موس و بیلینگز1982،به نقل از ماهانی (1370 و مقابله را به منزله راههاي
3
مواجهه فرد با یک عامل استرسزايخاص و در یک چهارچوب معین در نظر گرفتند. بر این اساس،
اتخاذ راهبردهاي مقابله اي نمی توانست فقط تابع عوامل فردي باشد بلکه به منزله پیامد تعامـل عوامـل
استرسزادر نظر گرفته شد؛ عواملی که بطور دائـم در حـال تغییرنـد و ضـرورت پویـایی روشهـاي
مختلف مقابله را ایجاب میکنند.
بدین ترتیب، در چهارچوب وهله هاي مقابله و بر حسب چگونگی رویارویی با عوامل اسـترسزا و
مشکل زا، راه هاي مقابله تغییر میکنند. یک راهبرد مؤثر جاي یک راهبرد نامؤثر را می گیـرد یـا ایـنکـه
فرد با انصراف از هر نوع مقابله، در ناامیدي غوطهور میشود. در خلال این وهلـههـامـیتـوان شـاهد
ایجاد تغییراتی در شیوههاي ارزیابی موقعیت بر حسب کاهش و یا افـزایش منـابع نیـز بـود. بنـابراین،
مقابله یک کوشش فعال است که بطور دائم با خواستههاي متضاد مواجه می شود تـا بـه آنچـه گذشـته
است بهبود بخشد و براي چالشهاي بعد آماده شود(لازاروس،.(2000
در پژوهشی به فرایندمقابله در سه سطح اشاره شده4است( اسـکینر،ادج،التمن و شـرور ،(2003 درپایین ترین سطح، موقعیت مقابله( مانند موقعیت امتحان)، قرار دارد که پاسخهاي متعدد افراد( ماننـد روزامتحان پیراهنی را میپوشم که برایم شانس میآورد) ، در برابر عوامل استرس زا را برجسته میسازد. بـا
. Schreurs, et al ١ . Pearlin& Schooler ٢ . stressor ٣
. Skinner,Edge,Altman&Sherwood ٤
٢١
اصطلاح عملیاتی، این موقعیتها بر اساس مشاهده رفتارهاي مقابله اي فـرد و یـا توصـیفی کـه وي ازرفتارهاي مقابلايهکنونیخودارائه می دهد، مشخص میشونددر. بالاترین و یا سومین سـطح، یعنـیدر حد فاصل بیناسترسبا پیامدهاي روان شناختی، اجتماعی و فیزیولوژیکی آن، مجموعههاي بنیادي
فرایندهاي سازشی قرار دارند. در این سطح، مقابله به منزله یک راهبرد سازشی اسـت کـه کـنشهـاي
تکا ملی گسترده تر مانند تداوم ارتباط ایمن با محیط یا گریز از تعامل هاي بالقوه خطرنـاك را بـه عهـده
میگیرد. بدین ترتیب، ساختار مقابله در سطح دوم، یعنی در یک فضاي مفهومی بین موقعیت مقابلـهو
فرایندهاي سازشی قرار دارد و در نتیجه مهم ترین مسئله در این قلمـرو، سـاختن مق ولـههـایی کامـل و
منسجم در این سطح بینابینی است؛ مقوله هایی که بتوانند به پاسخ هـاي متعـدد و وابـسته بـه موقعیـت
سازمان دهند و کنشهاي آنها را در تعدیل آثار استرس در نظر گیرند.
مدلهاي مقابله با استرس
مدل موس و بیلینگز
در یکی از رویکرد هاي روانشناسی سلامت، ابعادارزیابی و مقابله در سه حـوزه سـازماندهی شـده
است؛ که هر سه حوزه بر اساس تمرکز اولیه اش بر ارزیابی مجدد یک موقعیت، درگیري واقعی با یـک
موقعیت و دستکاري هیجانات برانگیخته شده از موقعیت مورد اندازه قرار گرفتهاند. مقابله متمرکـز بـر
ارزیابی، با کوشش هایی براي تعر یف و معیت کردن معانی یک موقعیت درگیر است و شـامل راهبـرد-
هایی نظیر عقلانی و بازیابی شناختی است. مقابله متمرکز بر مسئله، در جهت اصلاح یا محدود کـردن
منابع استرس و درگیر شدن با نتایج قابل لمس یک مسئله یا بطور فعال اهتمام به تغییر خودپنداره فـرد
یا ایجاد یک موقع یت خوشایند تلاش میکندمقابله. متمرکز بر هیجان، شـامل پاسـخهـایی اسـت کـه
کارکرد اولیه اش تحت کنترل در آوردن هیجانات برانگیخته بوسیله عوامل استرس زا است کـه از طریـق
٢٢
آن می توان آرامش خود را فراهم نمود( موس و بیلینگز،.(1982 مدل مقابلهاي مـوس و بیلینگـز شـامل
موارد زیر میباشد:
الف) مقابله متمرکز بر ارزیابی
1
تحلیل عقلانی : راهبرداي موجود در این طبقه شامل تلاش براي مـشخص کـردن علـت مـسئله،
توجه کردن به یک جنبه از موقعیت در هر لحظه، شناخت تجارب گذشته وابسته به مـسئله موجـود و
تمرین ذهنی اعمال ممکن و نتایجشان است(موس و بیلینگز،.(1982
2
تعریف مجدد شناختی مسئله : این طبقه شامل آن دسته راهبردهاي شناختی است که بوسیلهآنهـا
یک فرد واقعیت شرایط موجود را قبولمی کند و آن را براي یافتن چیز هاي مطلوبتر بازسـازي مـی-
کند.
3
اجتناب شناختی : این راهبرد ها عبارتند از انکار اضطراب و ترس تحت شـرا یط اسـترسزا، تـلاش
براي فراموش کردن کل موقعیت استرسزا،رد کردن این باور که مسئله واقعـاً وجـود دارد و مـشغول
شدن در رویاهاي خودکامرواساز در برابر تفکر واقعی در برابر مسئله.
ب) مقابله متمرکز بر مسئله
4
جستجوي اطلاعات :در ایـن طبقـه پاسـخهـا، بیـشتر بـر جـستجوي اطلاعـات دربـاره مـسئله و
درخواست از یک فرد براي ارائه انواع کمکها متمرکز است.
1
تمرکز بر مسئله گشایی فعال : این راهبرد ها شامل موارد زیر میباشد: ساختن یک برنامه جایگزین،
مشغول شدن به یک عمل ویژه براي درگیري مستقیم با مسئله، یادگیري مهارتهاي جدیـدي کـه بـا
مسئله همخوانی دارند، گفتگو و مصالحه کردن براي رسیدن به راهحل.
rational analysis .١ cognitive redfinition of problem .٢ cognitive avoidance .٣ information seeking .٤
٢٣
2
بوجود آوردن پاداش هاي جایگزین : این راهبرد ها عبارتند از کوشـش بـراي درگیـري بـا موقعیـت
مسئله آفرین، بوسیله تغییر دادن فعالیتهاي یک فرد و ایجاد منابع جدیدي براي خوشنودي فرد(مـوس
و بیلینگز،.(1982
ج) مقابله متمرکز بر هیجان
3
تنظیم خلق و عواطف : این طبقه شامل راهبرد هاي زیر میباشد: کوشش هاي مستقیم بـراي کنتـرل
هیجان بوجود آمده از مسئله بوسیله واپسزنی هـشیارانه یـک تکانـه، تجربـه کـردن و کـار کـردن بـا
احساسات یک فرد، تلاش براي عدم دستکاري احساسات متعارض، بوجـود آمـدن ا حـساس غـرور و
خم به ابرو نیاوردن در مواجهه با مشکل، مدارا کردن با ابهامات بوسیله خودداري کردن از انجام عمـل
فوري.
4
پذیرش و کنارهگیري : این طبقه شامل راهبردهاي زیر استبه: انتظار زمان نشستن بـراي گریـز از
مسئله، انتظار خطا، قبول موقعیت به آن صورتی که هست، پذیرشاین موضوع کـه هـیچ چیـز بـراي
تغییر موقعیت نمیتوان انجام داد و تسلیم شدن به تقدیر.
5
تخلیه هیجانی : این طبقه شامل موارد زیر است: اظهارات کلامی براي رهـایی از حـالات هیجـانی،
اشتغال به اعمال تکانهاي، این پاسخها ممکن است فرد را از تنظیم اعمال خویش دور نماید.
مدل لازاروس و فولکمن
مدل لازاروس و فولکمن((1984 از تأثیرگذارترین مدل هاي سبک مقابله با استرس محـسوب مـی-
گردد و غالب تحقیقات انجام شده، مدل لازاروس و فولکمن را مبناي کار خود قرار دادهاند. مقابلـه در
این دیدگاه، نه تنها مترادف با حل مسئله در نظر گرفتهمی شود بلکه بر فرد، محیط و شیوههاي تعامـل
focus on action problem solving .١ development alternative reward .٢ affective regulation .٣ resigned acceptance .٤ emotional discharge .٥
٢٤
آنها در موقعیتهاي تهدید آمیز اسـتوار اسـت. لازاروس و فـولکمن، شـیوههـاي مقابلـه بـا اسـترسوموقعیت هاي استرسزارا به دو راهبرد مسئله محور و هیجان محور تقسیممیکنند. راهبردهاي مقابله-
اي مسئله محور، عبارتند از روشهاي فعال حل مسئله که جهت مقابله موفقیت آمیز بین فـرد و محـیط
صورت میگیرد(کانر- اسمیت،کومپاس،سالتزمن،تامسن و واتسوورث2000به نقـل از مـشفق .(1389
راهبردهاي مقابلهاي هیجان محور عبارتند از شیوههایی که بر پایه آن افراد به سطح بهینـهاي از تنظـیم
1
هیجانی و توانایی برخورد با موقعیت ها و احساسات شدید و بحرانی دست مییابند(سارنی ،1999 بـه
نقل از هیبتی .(1381
2
الف) انطباق متمرکز بر مسئله
افرادي که از این راهبرد استفاده میکنند بطور فعال می کوشـند در موقعیـت اسـترس زا تغییـر ایجـاد
کنند که این امر از طریق مهارت هاي حل مسئله انجام میشود. راهبر د متمرکـز بـر مـسئله، مـی توانـد
معطوف به درون یا معطوف به بیرون باشد. هدف از راهبردهاي مقابلهاي معطوف به بیرون، تغییر دادن
موقعیت یا رفتارهاي دیگران است. در صورتیکه راهبردهاي مقابله اي معطوف به درون، شامل تلاش-
هایی است که براي بررسی مجدد نگرش ها و نیازهاي خو د و کسب مهارت ها و پاسـخ هـاي تـازه بـه
عمل میآید. این افراد اغلب گرایش به حل مشکلات بنیادي دارند.(لازاروس و فولکمن،.(1988
3
مقابله رویارویانه تلاشهاي ستیزه جویانه براي تغییر موقعیت؛ یا به عبارت دیگر فرایندي استکه
شخص در طی آن فعالانه براي تغییر منبع استرس تلاش میکند.
. Saarni ١ . problem focused coping ٢ . confrontive coping ٣
٢٥
1
جستجوي حمایت اجتماعی . تلاش در راستاي کسب حمایت هیجانی و اطلاعاتی از دیگران؛ ایـن
راهبرد، به تناسب نیاز و نوع مشکل میتواند کسب اطلاعات از طریق ارائه خدمات مشاوره، راهنمـایی
و جذب امکانات مادي و یا معنوي از دیگران باشد.
2
راهبرد حل مسئله با برنامه . تلاشهاي سنجیده مسئله مدار جهت حل مشکل؛ در این نـوع مقابلـه
فرد براي کنترل موقعیت و حل مشکل با تکیه بر فکر و اندیشه خود به ارزیابیراه حـلهـاي متفـاوت
میپردازد و بعد از آن با انتخاب بهترین شیوه، اقدام به حل مسئله مینماید.
3
خویشتنداري تلاش. و کوشش شخصيبراتنظیم و کنترل احساسات خود؛ یا به عبـارت دیگـر
اجتناب از فعالیت هاي ناپخته اي که منجر به پیچیدهترشدن مسئله و ایجاد اخلال در روند حل مـسئله
شود.
4
ب) انطباق متمرکز بر هیجان
افرادي که از انطباق متمرکز بر هیجان استفادهمی کنند، روي تغییر واکنشهاي درونـی کـه ناشـی از
وقوع حادثه می باشد، تمرکز دارند. مقابله متمرکز بر هیجان، معطوف به مهار نـاراحتی هیجـانی اسـت؛
مانند مراقبه و بیان احساسات و جستجوي حمایت. این افراد اغلب گرایش به تـأثیرات عواطـف ویـا
نتایجی که منجر به بروز مشکل می شود، دارند در بیشتر موقعیتها، احتمـالاً تر کیـب ایـن دو راهبـرد،
مفیدتر خواهد بود(لازاروس و فولکمن،.(1989
5
فاصلهگیريتلاش. جهت جدا شدن از موقعیت؛ در این مقابله فـرد بـا انجـام رفتارهـاي متنـوع و
مختلف سعی بر مشغول کردن افکار خود دارد و از این طریق مانعی را براي فکر کردن به مسئلهایجاد
٨. seeking social support ١ . plantful problem-solving ٢ . self-control ٣ . emotion focused coping ٤ . distancing ٥
٢٦
میکند. مانند ردنپناهب به رؤیاهاي روزانه، خوابیدن بیش ازحد، تماشاي فـیلم و تلویزیـون و سـرگرم
شدن با فرد دیگر.
1
ارزیابی مجدد، سازگاري با موقعیتتلاش. براي یافتن معناي مثبت در تجربه بـا تأکیـد بـر رشـد
شخصی؛ به عبارت دیگر ارزیابی مثبت از حوادث که مبتنی بر نگرش خوشبینانه بر رویدادهاست کـه
بیشتر براي کنترل عواطف و آشفتگی بکارمیرود. در برخی شرایط که منبع استرس قابل تغییر نیست،
شخص واقعیت شرایط استرسزا را میپذیرد و با آن سازگار میشود.
2
راهبرد پرهیز-گریز .



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید