دانشکده منابع طبیعی و علوم دریایی
گروه محیط زیست پایان نامه دوره کارشناسی ارشد
مکانیابی پهنه های مناسب برای اکوتوریسم در مناطق ساحلی شهرستان های رودسر تا آستانه اشرفیه
در استان گیلان با استفاده از GIS
نگارش
آزاده کریمی
استاد راهنما
دکتر مجید مخدوم
استاد مشاور
مهندس هنریک مجنونیان
بهمن ١٣٨٣
شماره:……………….
تاریخ:……………………
پیوست:………………..
آیین نامه چاپ پایان نامه (رساله) ھاي دانشجویان دانشگاه تربیت مدرس
نظر به اینکه چاپ و انتشار پایان نامه (رساله) ھاي تحصیلی دانشجویان دانشگاه تربیت مدرس مبین بخشی از فعالیتهاي علمی – پژوھشی دانشگاه است بنابراین به منظور آگاھی و رعایت حقوق دانشگاه، دانش آموختگان این دانشگاه نسبت به رعایت موارد ذیل متعهد میشوند:
ماده ١ ) در صورت اقدام به چاپ پایان نامه (رساله) ھاي خود، مراتب را قبلاٌ به مرکز نشر دانشگاه اطلاع دھد.
ماده ٢ ) در صفحه سوم کتاب (پس از برگ شناسنامه)، عبارت ذیل را چاپ کند:
(( کتاب حاضر، حاصل پایان نامه کارشناسی ارشد نگارنده در رشته محیط زیست است که در سال ١٣٨٣ در دانشکده منابع طبیعی و علوم دریایی نور به راھنمایی جناب آقاي دکتر مجید مخدوم و مشاوره استاد محترم آقاي مهندس ھنریک مجنونیان از آن دفاع شده است.))
ماده ٣ ) به منظور جبران بخشی از ھزینه ھاي نشریات دانشگاه تعداد یک درصد شمارگان کتاب (در ھر نوبت چاپ) را به مرکز نشر دانشگاه اھدا کند. دانشگاه میتواند مازاد نیاز خود را به نفع مرکز نشر در معرض فروش قرار دھد.
ماده ٤ ) در صورت عدم رعایت ماده ٣، ٥٠ % بهاي شمارگان چاپ شده را به عنوان خسارت به دانشگاه تربیت مدرس، تأدیه نماید.
ماده ٥ ) دانشجو تعهد و قبول می کند در صورت خودداري از پرداخت بهاي خسارت، دانشگاه میتواند خسارت مذکور را از طریق مراجع قضایی مطالبه و وصول کند، به علاوه به دانشگاه حق میدھد به منظور استیفاي حقوق خود، از طریق دادگاه، معادل وجه مذکور در ماده ٤ را از محل توقیف کتابهاي عرضه شده نگارنده براي فروش، تأمین نماید.
ماده ٦ ) اینجانب آزاده کریمی دانشجوي رشته محیط زیست در مقطع کارشناسی ارشد تعهد فوق و ضمانت اجرایی آن را قبول کرده، به آن ملتزم میشوم.
نام ونام خانوادگی: تاریخ و امضا :
تشکر و قدردانی:
سپاس او راست که یاری ﳕود پژوهش حاضر را در ﳏضر استادان ارﲨند که سپاسگذاری از ایشان را بر خود فرض می داﱎ، به اﳒام برساﱎ. آنچه را که فرمود، در کتاب دل که ﳘواره با من است نگاشتم؛ نقشی که هرگز از لوح دل و جان نرود.
در ابتدا کمال تشکر و امتنان خود را تقدﱘ به ﳏضر استاد گرانقدر و فرزانه، جناب آقاي دکﱰ ﳐدوم می ﳕاﱘ که با وجود مشغله کاري فراوان و کمبود وقت، راهنمایی این ﲢقیق را پذیرفتند و در ﲤام مراحل مرا از نظرات ارزﴰند خود آگاه ﳕودند. بدین وسیله از زﲪات بی شائبه ایشان قدردانی می کنم.
از استاد بزرگوار جناب آقاي مهندس ﳎنونیان نیز بسیار سپاسگذارم که مشاوره این پایان نامه را بر عهده گرفتند. در
ﲤام مراحل از نظرات و راهنمایی هاي ارزﴰندایشاندر پیشﱪدهر چه دقیق تر و ﲠﱰ ﲢقیق استفاده ﳕودم کهاز اینبابت ازایشان کمال تشکر و قدردانی را دارم. از جناب آقاي دکﱰ کیابی به خاطر راهنمایی ها و نظرات ارزﴰندشان در طی مراحل ﳐتلف ﲢقیق بسیار متکشرم.
ﲞش GIS ﲢقیق زیر نظر آقاي مهندس اﲪد رضا ابراهیمی پور از
گروه سنجش از دور دانشگاه تربیت مدرس اﳒام گرفته است که از ایشان به خاطر زﲪﱵ که جهت آموزش مراحل ﳐتلف متقبل شدند بسیار سپاسگذارم.
ﳘچنﲔ از نظرات آقاي مهندس سعید کرﳝی از دانشکده ﳏیط زیست دانشگاه ﲥران نیز در ﲞشGIS استفاده ﳕودم که از ایشان نیز
سپاسگذارم.
از کمک هاي ارزنده استاد ﳏﱰم جناب آقاي دکﱰ اﲰاعیلی مدیر گروه ﳏﱰم ﳏیط زیست دانشکده نور نیز در طی مراحل ﲢقیق تشکر می کنم.
با تشکر از ﳘسرم جناب آقاي مهندس یزدان داد به خاطر ﳘراهی ها، راهنمایی هایشان و ﲤامی کمک هایی که از ابتدا تا انتهاي ﲢقیق به بنده ﳕودند. قطعاً بدون ﲪایت ایشان طی کردن این راه بسیار دشوار بود.
از خانواده ﳏﱰمم هم بسیار سپاسگذارم که زﲪات فراوانی را به خصوص در مرحله تکمیل پرسشنامه ها متقبل شدند.
ﳘچنﲔ با تشکر از سایر دوستان و بزرگواران زیر به خطر کمک هاي صمیمانه شان :
جناب آقاي مهندس اﲪدي پور، کارشناس ﳏﱰم خاکشناسی مؤسسه ﲢقیقات برنج استان گیلان
جناب آقاي علوي، کارشناي ﳏﱰم آزمایشگاه GIS گروه سنجش از
دور دانشگاه تربیت مدرس جناب آقاي مهندس وارسته، کارشناس ﳏﱰم سازمان فضایی ایران
جناب آقاي مهندس واعظ زاده، کارشناس ﳏﱰم آزمایشگاه ﳏیط زیست دانشگاه ﲥران سرکار خاﱎ مهندس ﲪایلی مهربانی، کارشناس ﳏﱰم سازمان حفاظت ﳏیط زیست
جناب آقاي مهندس حسیﲏ، کارشناس ﳏﱰم سازمان حفاظت ﳏیط زیست سرکار خاﱎ مهندس حسیﲏ، کارشناس ارشد آمار دانشگاه تربیت مدرس
تقدﱘ به پدر و مادرم
به پاس ﲤام مهربانی ها، فداکاری ها و گذشت هایشان در طول زندگی ام و به پاس برق نگاه گرم، مهربان و پر از امید شان که ﳘواره دلگرمم کرد و امید ﲞش راهم بود،
این ﳎموعه کوچک را تقدﱘ به پیشگاه شان می کنم.
چکیده:
به دلیل بهر برداری های غیر مجاز و همچنین ترویج جاذبه های طبیعی مناطق ساحلی در شمال کشور به عنوان منبعی برای تفرج، فشار زیادی به منابع طبیعی این مناطق وارد شده است. بنابراین با توجه به گسترش شتابان اکوتوریسم در مناطق ساحلی از یکسو وآسیب پـذیری بـالقوه آنهـا از سوی دیگر، در این تحقیق سعی گردید بخش هایی از اراضی همجوار ساحل در شهرسـتان هـای رودسر, لنگرود, لاهیجان و آستانه اشرفیه در استان گیلان برای کاربری اکوتوریسم در نظـر گرفتـه شود که ویژگی های طبیعی منطقه دیکته می کند و سپس ایـن ویژگـی هـا بـا عوامـل اقتـصادی-اجتماعی تطبیق داده شد. بدین منظور مکانیابی برای کاربری هـای مـورد نظـر در منـاطق سـاحلی مذکور در مقیاس ١٠٠٠٠٠:١ و با روش تجزیه و تحلیل سیستمی به انجام رسـید و ارزیـابی تـوان اکولوﮊیک سرزمین بر حسب هدف مورد نظر و با توجه به مدل اکولوﮊیک ویژه منطقه انجام شـد. نسبت مساحت پهنه های دارای توان برای اکوتوریـسم متمرکـز بـه سـطح محـدوده واقـع در هـر شهرستان, در رودسر برابر %٠٧/٠, لنگرود % ٢٦/٠, لاهیجان %١١/٠ و آسـتانه اشـرفیه برابـر ٠ مـی باشد. نسبت مساحت پهنه های دارای توان برای اکوتوریسم گسترده به سطح محدوده واقع در هر شهرستان, در رودسر برابر %٧/٣, لنگرود %٣/١٨, لاهیجان %٦/٢٨ و در آستانه اشـرفیه برابـر %٧/٣١ می باشد.
همچنین اولویت بندی این پهنه ها با توجه به پارامتر های اقتصادی- اجتماعی نقشه سـازی شـده در ,GIS به صورت کمی انجام گردید. در نهایت, ارزیـابی تـوان محـیط زیـستی محـدوده مـورد مطالعه برای کاربری های مذکور, با مد نظر قرار دادن تؤامان توان اکولوﮊیک و تناسب نسبی واحد ها از لحاظ اقتصادی- اجتماعی انجام گردید که نتایج را می توان به صورت زیر بیان کرد:
در مورد اکوتوریسم متمرکز, پهنـه هـای دارای تـوان اکولوﮊیـک واقـع در شهرسـتان لاهیجـان در اولویت اول و پهنه های واقع در شهرستان های لنگرود, رودسـر و آسـتانه اشـرفیه بـه ترتیـب در اولویت های بعدی قرار دارند.
در مورد اکوتوریسم گسترده, پهنه هـای دارای تـوان اکولوﮊیـک در محـدوده واقـع در شهرسـتان لاهیجان در اولویت اول و بعد به ترتیب محدوده های واقع در شهرستان های آستانه اشرفیه, لنگرود و رودسر قرار دارند.
کلمات کلیدی: ارزیابی تـوان سـرزمین, مکانیـابی, منـاطق سـاحلی, ,GIS اکوتوریـسم متمرکـز, اکوتوریسم گسترده, گیلان.
فهرست مطالبصفحهفصل اول- مقدمه و کلیات١-١- سرآغاز……………………………………………………………………………………………………………٢١-١-٢- ضرورت پهنه بندی اکوتوریسم بر اساس……………………………………………………………………..٢١-١-٢- اهداف تحقیق……………………………………………………………………………………………………………..٣١-٢- کلیات……………………………………………………………………………………………………………………………..٤١-٢-١- تعاریف آمایش سرزمین……………………………………………………………………………………………….٤١-٢-٢- مفهوم اکوتوریسم………………………………………………………………………………………………………..٦١-٢-٢-١- هم پیوندی اکوتوریسم با حفاظت و توسعه……………………………………………………………..٧١-٢-٢-٢- مفهوم ظرفیت برد……………………………………………………………………………………………………٩١-٢-٣- سامانه اطلاعات جغرافیایی………………………………………………………………………………١٠١-٢-٣-١- تعریف………………………………………………………………………………………………………………….١٠١-٢-٣-٢- تکامل دانش ………………………………………………………………………………….GIS……………..١٠١-٢-٣-٣- عناصر بنیادی ………………………………………………………………………………. GIS……………..١١١-٢-٣-٤- کاربرد GIS در آمایش سرزمین……………………………………………………………………………..١١١-٢-٣-٥- کاربرد GIS در ارزیابی و برنامه ریزی توریسم………………………………………………………١٢١-٢-٣-٦- فواید GIS در سیاست گذاری توریسم پایدار………………………………………………………..١٦١-٢-٤- سنجش از دور:………………………………………………………………………………………………………….١٧١-٢-٥- ارتباط سنجش از دور و …………………………………………………………………….. GIS……………١٧فصل دوم- مرور منابع و پیشینه مطالعاتی٢-١- مرور منابع…………………………………………………………………………………………………………………….١٩فصل سوم- مواد و روش ها٣-١- روش کار……………………………………………………………………………………………………………………..٣٢٣-٢- روش عملی تحقیق……………………………………………………………………………………………………….٣٤٣-٢-١- مدل رقومی ارتفاع ……………………………………………………………………………….(DEM)…….٣٤٣-٢-٢- تولید نقشه های طبقات درصد شیب, جهت و ارتفاع از سطح دریا……………………………..٣٥٣-٢-٣- تولید نقشه خاکشناسی (عمق, زهکشی, بافت و فرسایش خاک)…………………………………٣٥٣-٢-٤- تولید نقشه زمین شناسی……………………………………………………………………………………………٣٥
فهرست مطالبصفحه٣-٢-٥- تولید نقشه پوشش گیاهی………………………………………………………………………….. ………………٣٦٣-٢-٦- طریقه بهنگام نمودن نقشه کاربری اراضی محدوده مطالعاتی………………………………………..٣٦٣-٢-٧- تولید نقشه توزیع دما و رطوبت نسبی………………………………………………………………………..٣٦٣-٢-٨- تولید نقشه توزیع دبی آب………………………………………………………………………………………….٣٦٣-٢-٩- تولید نقشه های اقتصادی- اجتماعی…………………………………………………………………………..٣٧٣-٢-١٠- تولید نقشه های ترکیبی……………………………………………………………………………………………٣٧٣-٢-١١- تولید نقشه ارزیابی توان…………………………………………………………………………………………..٣٧٣-٣- منطقه مورد مطالعه…………………………………………………………………………………………………………٣٨٣-٣-١- موقعیت جغرافیایی…………………………………………………………………………………………………….٣٨٣-٣-٢- شناسایی منابع اکولوﮊیک…………………………………………………………………………………………..٣٨٣-٣-٢-١- کلیات اقلیم…………………………………………………………………………………………………………..٣٨٣-٣-٢-٢- بارندگی………………………………………………………………………………………………………………..٣٩٣-٣-٢-٣- دما ………………………………………………………………………………………………………………………٤٠٣-٣-٢-٤- رطوبت نسبی………………………………………………………………………………………………………..٤٢٣-٣-٢-٥- تبخیر……………………………………………………………………………………………………………………٤٢٣-٣-٢-٦- ساعات آفتابی………………………………………………………………………………………………………..٤٢٣-٣-٢-٧- تعداد روز های یخبندان…………………………………………………………………………………………٤٢٣-٣-٢-٨- جهت و سرعت باد……………………………………………………………………………………………….٤٣٣-٣-٢-٩- کلیات زمین شناسی……………………………………………………………………………………………….٤٤٣-٣-٢-٩-١- چینه شناسی عمومی منطقه………………………………………………………………………………..٤٤٣-٣-٢-١٠- شکل زمین و ناهمواری ها…………………………………………………………………………………..٤٤٣-٣-٢-١١- منابع آب…………………………………………………………………………………………………………….٤٥٣-٣-٢-١١-١- منابع آب سطحی…………………………………………………………………………………………….٤٥٣-٣-٢-١١-٢- منابع آب زیرزمینی………………………………………………………………………………………….٤٦٣-٣-٢-١٢- خاکشناسی………………………………………………………………………………………………………….٤٧٣-٣-٢-١٣- تیپ اراضی………………………………………………………………………………………………………..٥٠٣-٣-٢-١٤- مناطق تحت حفاظت…………………………………………………………………………………………..٥١٣-٣-٢-١٤-١- پناهگاه حیات وحش امیرکلایه………………………………………………………………………..٥١٣-٣-٢-١٤-٢- پارک ملی بوجاق…………………………………………………………………………………………….٥٢
فهرست مطالبصفحه٣-٣-٢-١٤-٣- ذخیره گاه جنگلی صفرابسته……………………………………………………………………………٥٣٣-٣-٣- شناسایی منابع اقتصادی- اجتماعی……………………………………………………………………………..٥٤٣-٣-٣-١- محیط زیست اقتصادی- اجتماعی منطقه………………………………………………………………..٥٤٣-٣-٣-٢- تأسیسات و تسهیلات زیربنایی و روبنایی……………………………………………………………… ٥٥٣-٣-٣-٣- درآمد……………………………………………………………………………………………………………………٥٧٣-٣-٣-٤- تراکم فیزیولوﮊیک جمعیت……………………………………………………………………………………٥٧٣-٤- بررسی میزان تقاضای تفرجگاهی و عرضه امکانات موجود در تفرجگاه ها……………………..٧٥فصل چهارم- نتایج٤-١- تجزیه و تحلیل و جمع بندی منابع اکولوﮊیک و……………………………………………………………٦٠٤-١-١- منابع اکولوﮊیک………………………………………………………………………………………………………..٦٠٤-١-١-١- شکل زمین……………………………………………………………………………………………………………٦٠٤-١-١-٢- شیب…………………………………………………………………………………………………………………….٦١٤-١-١-٣- جهت……………………………………………………………………………………………………………………٦١٤-١-١-٤- نقشه خاک شناسی…………………………………………………………………………………………………٦٢٤-١-١-٥- نقشه سنگ شناسی………………………………………………………………………………………………..٦٣٤-١-١-٦- پوشش گیاهی……………………………………………………………………………………………………….٦٣٤-١-١-٧- نقشه ارزش حفاظتی گونه های گیاهی…………………………………………………………………..٦٤٤-١-١-٨- زیستگاه های حیات وحش عمده………………………………………………………………………….٦٤٤-١-١-٩- ارزش گونه های جانوری……………………………………………………………………………………..٦٥٤-١-١-١٠- مناطق تحت حفاظت…………………………………………………………………………………………..٦٥٤-١-١-١١- اقلیم…………………………………………………………………………………………………………………..٦٥٤-١-١-١٢- درجه حرارت…………………………………………………………………………………………………….٦٦٤-١-١-١٣- رطوبت نسبی ……………………………………………………………………………………………………٦٦٤-١-١-١٤- سرعت متوسط باد و تعداد روز های آفتابی…………………………………………………………٦٧٤-١-٢- منابع اقتصادی- اجتماعی………………………………………………………………………………………….٦٨٤-١-٢-١- شیوه طبقه بندی و امتیاز دهی تناسب پارامتر های اقتصادی- اجتماعی…………………..٦٨ ٤-١-٢-١-١- طبقه بندی تسهیلات و تأسیسات زیربنایی و روبنایی………………………………………..٦٨ ٤-١-٢-١-٢- طبقه بندی درآمد شهرستان ها…………………………………………………………………………..٧٢ ٤-١-٢-١-٣- طبقه بندی شهرستان ها از لحاظ تراکم فیزیولوﮊیک…………………………………………٧٢
فهرست مطالبصفحه
٤-١-٢-٢- شیوه وزن دهی پارامتر های اقتصادی- اجتماعی……………………………………………………. ٧٣٤-٢- ارزیابی توان………………………………………………………………………………………………………………….٧٤٤-٢-١- ارائه مدل………………………………………………………………………………………………………………….٧٤٤-٢-١-١- مدل اکولوﮊیکی اکوتوریسم متمرکز برای محدوده مطالعات…………………………………..٤٧٤-٢-١-٢- مدل اکولوﮊیکی اکوتوریسم گسترده برای محدوده مطالعاتی………………………………….٦٧٤-٢-٢- ارزیابی توان اکولوﮊیکی……………………………………………………………………………………………٧٧٤-٢-٣- ارزیابی و اولویت بندی واحد ها از لحاظ عوامل اقتصادی- اجتماعی…………………………٨٧٤-٢-٤- تفسیر نتایج حاصل از تکمیل پرسشنامه در تفرجگاه ها………………………………………………٧٩٤-٢-٤-١-تفسیر نتایج پرسشنامه در مجتمع تفریحی گل سرخ چابکسر…………………………………..٩٧٤-٢-٤-٢- تفسیر نتایج پرسشنامه در مجتمع تفریحی ساحل رودسر………………………………………..١٨٤-٢-٤-٣- تفسیر نتایج حاصل از پرسشنامه در مجتمع تفریحی ساحل چمخاله……………………….٨٢٤-٢-٤-٤- تفسیر نتایج حاصل از پرسشنامه در استخر لاهیجان……………………………………………….٨٣٤-٢-٤-٥- تفسیر نتایج حاصل از پرسشنامه در مجتمع تفریحی ساحلی کیاشهر……………………….٨٤فصل پنجم- بحث و نتیجه گیری٥-١- بحث روی یافته ها و نتیجه گیری………………………………………………………………………………..٨٧٥-٢- مقایسه یافته ها با فرضیه تحقیق……………………………………………………………………………………٩٢٥-٣- مقایسه یافته ها با کارهای دیگران…………………………………………………………………………………٩٣٥-٤- پیشنهاد ها……………………………………………………………………………………………………………………٩٥منابع مورد استفاده…………………………………………………………………………………………………………………٩٦ضمیمهآلبوم نقشه ها
فهرست جداول:صفحهجدول شماره ٣-١: موقعیت و پراکنش ایستگاه های هواشناسی در محدوده مطالعاتی و اطراف آن…….٣٨جدول شماره ٣-٢: بارندگی متوسط ماهانه ایستگاه های انتخابی در داخل و خارج محدوده……………..٣٩جدول شماره ٣-٣: دمای متوسط ماهانه برخی ایستگاه های هواشناسی در طول دوره آماری…………….٤١جدول شماره ٣-٤: میانگین تعداد روز های یخبندان…………………………………………………………………….٤٣جدول شماره ٣-٥: سرعت متوسط باد در ایستگاه سینوپتیک لاهیجان…………………………………………….٤٣جدول شماره ٣-٦: حداکثر متغیر های کیفی در ایستگاه های انتخابی معرف کیفیت …………………………٤٥جدول شماره ٣-٧: میانگین پارامتر های فیزیکی و شیمیایی آب های زیرزمینی ……………………………….٤٦جدول شماره ٣-٨: دبی متوسط ماهانه و سالانه ایستگاه های هیدرومتری ………………………………………٤٧جدول شماره ٣-٩: تغییرات جمعیت شهرستان های مورد مطالعه…………………………………………………..٥٥جدول شماره ٤-١: طبقات ارتفاع از سطح دریا……………………………………………………………………………٦٠جدول شماره ٤-٢: طبقات درصد شیب………………………………………………………………………………………٦١جدول شماره ٤-٣: طبقات جهت جغرافیایی………………………………………………………………………………..٦١جدول شماره ٤-٤: طبقات بافت خاک………………………………………………………………………………………..٦٢جدول شماره ٤-٥: طبقات عمق خاک………………………………………………………………………………………..٦٢جدول شماره ٤-٦: طبقات زهکشی خاک……………………………………………………………………………………٦٢جدول شماره ٤-٧: طبقات فرسایش خاک…………………………………………………………………………………..٦٢جدول شماره ٤-٨: طبقات سنگ……………………………………………………………………………………………….٦٣جدول شماره ٤-٩: طبقات نقشه پوشش گیاهی……………………………………………………………………………٦٤جدول شماره ٤-١٠: طبقات ارزش حفاظتی گونه های گیاهی……………………………………………………….٦٤جدول شماره ٤-١١: طبقات نقشه ارزش گونه های جانوری…………………………………………………………٦٥جدول شماره ٤-١٢: طبقات نقشه مناطق تحت حفاظت………………………………………………………………..٦٥جدول شماره ٤-١٣: طبقات اقلیم محدوده مطالعاتی به روش دومارتن اصلاح شده………………………….٦٥جدول شماره ٤-١٤: مقادیر دمای متوسط ماهانه مربوط به فصول بهار و تابستان …………………………….٦٦جدول شماره ٤-١٥: طبقات نقشه توزیع دمای متوسط ماهانه………………………………………………………..٦٦جدول شماره ٤-١٦: مقادیر درصد رطوبت نسبی متوسط ماهانه مربوط به فصول بهار و تابستان………..٦٧جدول شماره ٤-١٧: طبقات نقشه توزیع رطوبت نسبی متوسط ماهانه…………………………………………….٦٧جدول شماره ٤-١٨: طبقه بندی و امتیازدهی در مورد شاخص درصد برخورداری از آب………………….٦٩جدول شماره ٤-١٩: طبقه بندی و امتیازدهی در مورد شاخص درصد برخورداری از برق…………………٦٩جدول شماره ٤-٢٠: طبقه بندی و امتیازدهی در مورد شاخص درصد برخورداری از تلفن………………..٦٩
فهرست جداول
جدول شماره ٤-٢١: طبقه بندی و امتیازدهی در مورد شاخص درصد برخورداری از گاز………………….٧٠جدول شماره ٤-٢٢: طبقه بندی و امتیازدهی در مورد شاخص درصد سرانه واحد های اقامتی…………..٧٠جدول شماره ٤-٢٣: طبقه بندی و امتیازدهی در مورد وضعیت مرکز بهداشت…………………………………٧٠جدول شماره ٤-٢٤: طبقه بندی و امتیازدهی در مورد وضعیت خانه بهداشت…………………………………٧١جدول شماره ٤-٢٥: طبقه بندی و امتیازدهی در مورد سرانه واحد های پستی…………………………………٧١جدول شماره ٤-٢٦: طبقه بندی و امتیازدهی در مورد تراکم جاده آسفالته در واحد ها……………………..٧١جدول شماره ٤-٢٧: طبقه بندی و امتیازدهی در مورد تراکم جاده شوسه………………………………………..٧٢جدول شماره ٤-٢٨: طبقه بندی و امتیاز دهی درآمد……………………………………………………………………٧٢جدول شماره ٤-٢٩: طبقه بندی و امتیاز دهی تراکم فیزیولوﮊیک جمعیت………………………………………٧٢جدول شماره ٤-٣٠: ارزش گذاری نسبی پارامتر های اقتصادی-اجتماعی……………………………………….٧٣جدول شماره ٤-٣١: طبقه بندی امتیاز تسهیلات و تأسیسات زیربنایی و روبنایی……………………………..٧٤جدول شماره ٤-٣٢: اولویت بندی نسبی شهرستانها در مورد پارامتر های اقتصادی- اجتماعی…………..٧٨جدول شماره ٥-١: توزیع مساحت پهنه های دارای توان برای اکوتوریسم متمرکز…………………………..٨٧جدول شماره ٥-٢: توزیع مساحت پهنه های دارای توان برای اکوتوریسم گسترده ………………………….٨٩
فهرست نقشه ها در آلبوم نقشه
تصویر شماره ١ : تصویر ماهواره ای ETM+ ٢٠٠١ میلادی از محدوده مطالعاتی نقشه شماره ١ : طبقات ارتفاع از سطح دریا نقشه شماره١-١ :خطوط و نقاط ارتفاعی نقشه شماره ١-٢: مدل رقومی ارتفاع نقشه شماره ٢ : طبقات درصد شیب نقشه شماره ٣ : طبقات جهت
نقشه شماره ٤ : شکل زمین محدوده مطالعاتی نقشه شماره ٥ : طبقات بافت خاک نقشه شماره ٦ : طبقات عمق خاک نقشه شماره ٧ : طبقات زهکشی خاک
نقشه شماره ٨ : طبقات بافت خاک منطقه رودسر و بخشی از لنگرود نقشه شماره ٩ : طبقات زهکشی خاک رودسر و بخشی از لنگرود نقشه شماره ١٠: طبقات عمق خاک منطقه رودسر و بخشی از لنگرود نقشه شماره ١١ : طبقات سنگ نقشه شماره ١٢: نقشه طبقات پوشش گیاهی
نقشه شماره ١٣ : طبقات ارزش حفاظتی گونه گیاهی نقشه شماره ١٤ : نقشه زیستگاه ها نقشه شماره ١-١٤ : زیستگاه قرقاول نقشه شماره ٢-١٤ : زیستگاه شنگ
نقشه شماره ١٥ : ارزش گونه های جانوری نقشه شماره ١٦ : مناطق تحت حفاظت نقشه شماره ١٧ : طبقات توزیع درجه حرارت
نقشه شماره ١-١٧: پهنه بندی اقلیم به روش دومارتن اصلاح شده نقشه شماره ١٨ : طبقات توزیع درصد رطوبت نسبی
نقشه شماره ١-١٨ : طبقات توزیع مقادیر دبی متوسط سالانه (مترمکعب بر ثانیه) نقشه شماره ١٩ : طبقه بندی تسهیلات و تأسیسات زیربنایی و روبنایی نقشه شماره ١-١٩ : واحد های مورد مطالعه نقشه شماره ٢٠ : طبقه بندی درآمد
نقشه شماره ٢١ : طبقه بندی تراکم فیزیولوﮊیک جمعیت
فهرست نقشه ها در آلبوم نقشه
نقشه شماره ٢٢ : ارزیابی توان اکولوﮊیکی برای اکوتوریسم گسترده نقشه شماره ٢٣ : ارزیابی توان اکولوﮊیکی برای اکوتوریسم متمرکز نقشه شماره ٢٤ : کاربری اراضی
نقشه شماره ٢٥ : ارزیابی توان اکولوﮊیکی منطقه رودسر و بخشی از لنگرود برای اکوتوریسم متمرکز نقشه شماره ٢٦ : ارزیابی توان اکولوﮊیک منطقه رودسر و بخشی از لنگرود برای اکوتوریسم گسترده نقشه شماره ٢٧ : اولویت بندی نسبی واحد ها از لحاظ پارامتر های اقتصادی- اجتماعی نقشه شماره ٢٨ : ارزیابی توان محیط زیستی برای کاربری اکوتوریسم متمرکز نقشه شماره ٢٩ : ارزیابی توان محیط زیستی برای کاربری اکوتوریسم گسترده
نقشه شماره ٣٠ : ارزیابی توان اکولوﮊیکی برای اکوتوریسم گسترده قبل از حذف کاربری فعلی اراضی نقشه شماره ٣١ : ارزیابی توان اکولوﮊیکی برای اکوتوریسم متمرکز قبل از حذف کاربری فعلی اراضی
فصل اول مقدمه و کلیات
١
١-١- سرآغاز:
نوار نسبتاﹰ باریک رابط بین خشکی و آب در امتداد خط کرانه دریایی, اشـکال طبیعـی و انـسان ساخت متنوعی را در بر می گیرد. این ناحیه که منطقه تماس زیست بوم های آبی و خشکی است, به جهت منابع غنی خود در معرض بیشترین بهره بـرداری قـرار دارد. نتیجـه تـرویج جاذبـه هـای طبیعی مناطق ساحلی شمال کشور به عنوان منبعی برای تفرج و همچنین تبدیل زمین, فشار زیادی را برای منابع طبیعی این مناطق به ارمغان آورده است.
این مناطق به واسطه دارا بودن غنای طبیعی و فرهنگی خود, همواره مورد بهره برداری های غیـر مجاز قرار دارند و از آنجا که کاربری اکوتوریسم به شدت وابسته بـه محـیط اجتمـاعی- فرهنگـی اصیل و محیط طبیعی دست نخورده است و توسعه بدون برنامه در مناطقی که دارای جاذبـه هـای گردشگری بالایی هستند در بلند مدت می تواند باعث تخریب و انهدام ویژگـی هـای عمـده آنهـا شده و برای همیشه یک منبع بالقوه جذاب طبیعی را به نابودی بکشاند (مجنونیـان و میـراب زاده, ١٣٨١), این نکته باید مد نظر قرار گیرد که ترویج اکوتوریسم سازگار بـا محـیط زیـست سـاحلی باشد. چرا که توسعه موفقیت آمیز این صنعت منوط بـه حفـظ محـیط زیـست در بـالاترین سـطح ممکن می باشد. بنابراین توجه به این نکته بسیار حائز اهمیت است که در صـورت بهـره بـرداری غیر اصولی و همچنین عدم استفاده منطقی از منابع طبیعی این مناطق و در نتیجه ضایع شدن آنهـا, می تواند آنها را به عامل محدود کننده ای برای تفرج تبدیل کند.
پرهیز از چنین سر انجام ناخوشایندی فقط از طریق اتخاذ سیاسـت هـای تلفیقـی مـابین محـیط زیست و توسعه, خردورزی بیشتر در بهره بـرداری از منـابع طبیعـی و محیطـی بـرای توسـعه در سطوح بالای تصمیم گیری امکان پذیر است.
١-١-١- ضرورت پهنه بندی اکوتوریسم بر اساس ارزیابی توان زیست محیطی:
اگرچه فعالیت های گردشگری و نتایج حاصل از بازدید جاذبه های طبیعی برای پر کردن اوقات فراغت انسان لازم است و وجود آن برای جامعه یک امر ضروری و نبودن آن به عنوان یک نقیصه محسوب می شود ولی توسعه این کاربری در مناطق بدون توان, تمرکز شدید آن در یک منطقـه و همچنین عدم توزیع آن در مناطق مناسب و بهره برداری بیش از حد منابع و امکانات اثرات زیـان بخش و نامطلوبی را به بار خواهد آورد.
٢
ارزیابی توان محیط زیست و تعیین توان بالقوه و تخصیص کاربری های متناسب بـا آن, روشـی است که می تواند میان توان طبیعی محیط, نیاز جوامع و فعالیت های انـسان در فـضا یـک رابطـه منطقی و سازگاری پایدار به وجود آورد (مجنونیان,١٣٧٩). بدین ترتیب می توان ضـمن حفاظـت از تنوع زیستی, از سایر مناطق سرزمین بهره برداری یا بهره وری متناسـب بـه صـورتی مـستمر و پایدار به عمل آورد.
بنابراین با توجه به گسترش شتابان گردشـگری طبیعـت در منـاطق سـاحلی از یکـسو و آسـیب پذیری بالقوه آنها از سوی دیگر, نادیده گرفتن استعداد طبیعی سرزمین و توان اقتصادی- اجتماعی در فرایند بهره برداری و بهره وری از این مناطق موجب صدمات جبران ناپذیری خواهـد شـد. از اینرو به منظور جلوگیری از ضایع شدن سرزمین, بایستی بخش هایی از اراضـی همجـوار سـاحل برای کاربری تفرج در نظر گرفته شود که ویژگی های طبیعی منطقه دیکته می نماید و سـپس ایـن ویژگی ها با عوامل اقتصادی- اجتماعی منطقه تطبیق داده شود (مخدوم,١٣٧٨).
فرضیه تحقیق:
لذا فرضیه تحقیق حاضر این است که در اراضـی همجـوار سـاحل در شهرسـتان هـای رودسـر, لنگرود, لاهیجان و آستانه اشرفیه, عرصه های شناسایی نشده ای وجود دارند که دارای توان بالقوه برای اکوتوریسم می باشند. همچنین در این محدوده مناطقی دارای توان بـالقوه بـرای اکوتوریـسم وجود دارد که به سبب توسعه بی رویه کاربری های دیگر, قابلیت استفاده بـرای اکوتوریـسم را از دست داده اند. بنابراین در این تحقیق سعی می شود با توجه به حساسیت ویژه این مناطق, بخش هایی از محدوده مذکور برای اکوتوریسم گسترده و متمرکز در نظر گرفته شود که بر اسـاس روش علمی ارزیابی توان اکولوﮊیک و اقتصادی- اجتماعی مناطق انتخاب شده اند.
١-١-٢- اهداف تحقیق:
استان گیلان با دارا بودن مواهب طبیعی فراوان, برخورداری از سواحل ماسه ای دریای خـزر در مناطق ساحلی, همجواری با جنگل و جاذبه های طبیعی, شرایط اقلیمی مساعد به ویـژه در فـصل تابستان, وجود یادمان های ارزنده تاریخی, نزدیکی و قابلیت دسترسی آسـان از تهـران بـه عنـوان بزرگترین مادر شهر کشور و مهمترین مرکز فرستنده گردشگران داخلی, توان بـالقوه عظیمـی را در زمینه گردشگری در خود نهفته دارد که بهره برداری از آن می توانـد بـه عنـوان یکـی از مهمتـرین منابع اقتصادی در کنار بخش کشاورزی, خدمات و صنعت به شمار آید. توسعه گردشگری نه فقط اصالت های این منطقه را برجـسته و نمایـان مـی سـازد بلکـه از در آمـد حاصـل از آن در حفـظ ساماندهی این اصالت ها نیز بهره می جوید.
٣
لذا به منظور دستیابی به پهنه هایی با توان زیست محیطـی بـرای کـاربری اکوتوریـسم, در ایـن تحقیق به ارزیابی توان اکولوﮊیکی و اقتصادی- اجتماعی بخش هایی از اراضی همجوار ساحل در استان گیلان در شهرستان های رودسر, لنگرود, لاهیجان و آستانه اشرفیه برای اکوتوریسم گـسترده
ﻭ متمرکز با استفاده از فناوری جی.آی.اس١ پرداخته شد و سعی گردید:
– عرصه های مناسب برای اکوتوریسم گسترده و متمرکز در محدوده مورد مطالعه با مد نظـر قـرار دادن پارامتر های مختلف اکولوﮊیکی و اقتصادی- اجتماعی و کمی کردن آنها در سامانه اطلاعـات جغرافیایی و نهایتاﹰ ارزیابی توان زیست محیطی محدوده مطالعاتی مکانیابی شود و در نهایت نقشه پهنه بندی این کاربری ها تهیه گردد.
– به حفاظت از منابع طبیعی به منظور جلوگیری از تبدیل شدن آن به عامل محـدود کننـده بـرای تفرج توجه گردد.
– به منظور شناخت و مدیریت بازدیدکنندگان و نیاز های تفرجی آنها و همچنـین بررسـی عرضـه امکانات گردشگری موجود در مناطق تفرجگاهی, بررسی پرسشنامه ای صورت گیرد.
١-٢- کلیات:
١-٢-١- تعاریف آمایش سرزمین:
آنچه امروز از پیکار انسان با طبیعت به جای مانده است عبارتند از انفجار جمعیت, کاهش تنـوع زیستی, آلودگی محیط زیست و نبود امنیت غذایی که در مجموع با افزایش جمعیت, دخالت های انسان در طبیعت و بهره برداری مداوم از منابع محیط زیستی به منظـور تـأمین نیـاز هـای فزاینـده جوامع به تدریج توان جذب و ترمیم زیست سپهر را اشغال کرده است.
ریشه مشکلات فوق را می توان در استفاده نادرست انسان از سرزمین و مدیریت غلط یـا روش بهره برداری نادرست جستجو کرد که در مجموع بیـانگر اسـتفاده غیـر منطقـی انـسان از سـرزمین است. از سوی دیگر جهل انسان مبتنی بر نامحدود انگاشتن منابع محیط زیستی را نبایـد از اذهـان دور نگه داشت. بروز معضلات فوق منجر به پیدایش این بینش گردیـد کـه تـداوم رونـد اسـتفاده کنونی از منابع زیست محیطی بقای زندگی انسان را به مخاطره خواهد افکند. این گونه توسعه کـه بستر بقای موجودات را به نابودی می کشاند توسعه ای ناپایدار است, در حالی که جامعه انـسانی برای ادامه حیات به توسعه و به طبیعت توأمان نیاز دارد.
در راستای تأمین هدف فوق به منظور دستیابی به روند استفاده حداکثر و مستمر از پتانسیل زمین با ایجاد کمترین تخریب در محیط, برنامه ریزی استفاده از سرزمین یا آمـایش سـرزمین بـه منـصه
GIS : Geographical Information System ١
٤
ظهور رسید. آمایش سرزمین, تنظیم رابطه بین انسان, فضا, فعالیت های انسان در فـضا بـه منظـور بهره برداری منطقی از تمام امکانات موجود برای بهبود وضعیت مادی و معنوی اجتماع بر اسـاس ارزش های اعتقادی, با توجه بـه سـوابق فرهنگـی و ابـزار علـم و تجربـه در طـول زمـان اسـت (مخدوم,١٣٧٨).
بـه نقـل از کریمـی (١٣٨٢), ﮊروم و همکـاران (١٣٧٤) معتقدنـد کـه آمـایش سـرزمین توزیـع جغرافیایی بهینه منابع,فعالیت هـا و مـشاغل اسـت. آمـایش سـرزمین در واقـع مـدیریت عقلانـی فضاست. هنسن١ (١٩٦٨) آمایش را تکنیک ارتقاﺀ و توسـعه در چـارچوب تقـسیمات کـم و بـیش طبیعی یا سیاسی سرزمین بیان کرد. به نظر وی آمایش سرزمین مستلزم مداخله سنجیده برای تأمین رشد منطقی و توسعه هماهنگ است که هدف آن استفاده مطلوب از منابع و بهبود وضعیت رفاهی جمعیت است. وحیدی(١٣٧٤) هدف آمایش سرزمین را توزیع بهتر جمعیـت در ارتبـاط بـا منـابع طبیعی و فعالیت های اقتصادی می داند.
به طور کلی مکتب های آمایش سرزمین در دنیا سه دسته می باشند:
مکتب اروپایی, آمایش سرزمین را بر حسب ویژگی های اقتصادی, اجتمـاعی و فرهنگـی انجـام می دهد. در واقع کار آن تقسیم کاربری ها در فضا می باشد. این مکتب در حـال حاضـر منـسوخ شده است.
مکتب انگلوساکسون یا اکولوﮊی سرزمین٢ , از سال ١٩٥٠ از دل مکتب اروپایی شکل گرفت. در این مکتب آمایش سرزمین براساس توان بستر و نیاز انسان انجام می شود کـه سـختی کـار آن در همین موضوع یعنی شناسایی منابع یا تـوان بـستر مـی باشـد. در اینجـا تـوان اکولـوﮊیکی و نیـاز اقتصادی- اجتماعی به صورت جداگانه ارزیابی و سپس جمع بندی می گردد (مخدوم,١٣٧٨).
مکتب اکولوﮊی سیمای سرزمین٣ , این مکتب نیز از دل مکتب اکولوﮊی سرزمین به خاطر سختی کار آن به وجود آمد. دراین روش برخلاف ارزیابی محـیط زیـست کـه تـوان اکولـوﮊیکی و نیـاز اقتصادی- اجتماعی را جداگانه ارزیابی و سپس جمع بندی می کند, از همـان ابتـدا پـارامتر هـای طبیعی (اکولوﮊیکی) و انسانی (اقتصادی- اجتماعی) را یکجا در نقشه سازی و ارزیابی در نظر می گیرد و آنچه را که از نقطه چشم انداز دیده می شود به عنوان پهنه محیط زیست به حـساب آورده و سپس مورد ارزیابی قرار می دهد.
Hensen ١ Land Ecology ٢ Landscape Ecology ٣
٥
به طور کلی طبق برنامه های دفتر آمایش سرزمین (برنامه ریزی منطقه ای) سـازمان مـدیریت و برنامه ریزی, آمایش سرزمین در ایران شامل سه مرحله است:
مرحله اول: تهیه طرح پایه آمایش سرزمین که طی آن فعالیت های موجود چهار بخـش کـشاورزی, صنعت, بازرگانی و خدمات کشور شناسایی شده, خط مشی های آینده برای توسعه در این چهـار بخش در چارچوب کلیات و اصول توسعه در فضای ملی مشخص می گردند.
مرحله دوم: تهیه طرح آمایش مناطق که شامل شناسـایی و ارزیـابی تـوان اکولـوﮊیکی و اقتـصادی اجتماعی سرزمین ها در مناطق و تهیه طرح آمایش منـاطق بـر اسـاس چـارچوب طـرح شـده در مرحله اول است.
مرحله سوم: تهیه برنامه های توسعه مناطق که در اینجا با توجه به سـهم منطقـه از سـرمایه گـذاری های ملی و خط مشی های تعیین شده در مرحله اول, با تعیین اولویت در مورد دسته فعالیت های کاربردی سرزمین برای مناطق تصمیم گیری می شود.
١-٢-٢- مفهوم اکوتوریسم:
توریسم امروزه در سراسر جهان از رشد پویایی برخوردار است. توریـسم بـه تنهـایی بزرگتـرین صنعت خصوصی در جهان به شمار می رود و پیش بینی می شود در قرن ٢١ بـه بزرگتـرین منبـع درآمد کشور ها تبدیل شود. در بخشی از توریسم که به سرعت در حال رشـد و پیـشی گـرفتن از بقیه بخش های آن می باشد » مسافرت ماجراجویانه « نامیده می شود که شامل توریسم متکـی بـه منــاطق حفاظــت شــده و توریــسم اکولــوﮊیکی یــا اکوتوریــسم مــی گــردد (اتحادیــه جهــانی حفاظت,١٣٨٢).
با رشد و تخصصی شدن صنعت گردشگری, مقوله اکوتوریسم به عنوان راهکـاری بـرای تـأمین منافع زیست محیطی, اجتماعی, اقتصادی و فرهنگی چه در سطح ملی و چه در سـطح محلـی, در سطح گسترده ای مورد استقبال قرار گرفته است.
هتزر١ در سال ١٩٦٥ چهار معیار زیر را برای توصیف اکوتوریسم ارائه کرد: ١- حداقل تأثیر منفی بر محیط زیست
٢- حداقل تأثیر منفی بر فرهنگ و حداکثر مسئولیت پذیری نسبت به فرهنگ جامعه میزبان ٣- حداکثر سود اقتصادی برای جامعه میزبان ٤- حداکثر رضایت تفریحی برای گردشگران
Hetzer ١
٦
بر اساس آخرین تعاریف موجود سازمان جهانی گردشگری و سـایر سـازمان هـای بـین المللـی مرتبط, مفهوم اکوتوریسم را برای انعکاس تمامی انواع گردشگری که در آن انگیـزه اصـلی و مهـم گردشگران مشاهده طبیعت و ادراک ارزش هـای واقعـی آن بـوده و در خـلال ایـن فعالیـت هـا, گردشگران به نوعی در حفاظت محیط زیست مشارکت می نمایند به گونه ای که این فعالیـت هـا کمترین میزان اثرات منفی را بر محیط طبیعی و میراث فرهنگی داشته باشد, به کار می برند.
مطابق تعریف دیگری هر برنامه گردشگری را که شامل ٤ بخش عمده زیر باشد می تـوان تحـت عنوان اکوتوریسم بیان نمود:
١- وابسته به طبیعت باشد.
٢- از نظر اکولوﮊیک پایدار باشد.
٣- آموزش و تفسیر ارزش های مکان مهمترین بخش آن باشد.
٤- جوامــع محلــی و میزبــان در آن مــشارکت داشــته باشــند (شــاکری,١٣٨٣ بــه نقــل از نیازمند,١٣٨٢).
اکوتوریسم را شاید بتوان توریسم طبیعت تعریف کرد. این نوع فعالیت از طریـق در آمـد زایـی برای حفظ مناطق حفاظت شده, ایجاد فرصت های اشتغال برای جوامـع محلـی و ارائـه آمـوزش زیست محیطی در امر حفاظت سهم به سزایی ایفاﺀ می کند. برای ارتقاﺀ و ترویج این اهداف بایـد پیامد های منفی تخریب زیست محیطی, بی ثبـاتی اقتـصادی و تغییـرات اجتمـاعی- فرهنگـی بـه حداقل خود تقلیل یابد. اکوتوریسم ایده ای است برخاسته از تلاقی دو رونـد مـستقل حفاظـت از یکسو و صنعت گردشگری از سوی دیگر(مجنونیان و میراب زاده, ١٣٨١).
١-٢-٢-١- هم پیوندی اکوتوریسم با حفاظت و توسعه (اتحادیه جهانی حفاظت,١٣٨٢): فواید یا فرصت ها:
١- افزایش بودجه پارکها و دخیره گاه ها از طریق توریسم: درآمدزایی پارکها از طریق توریسم به وسیله پرداخت ورودیه بازدیدکننـدگان تـأمین مـی شـود. خودآگـاهی زیـست محیطـی بازدیدکنندگان, رغبت زیادی در آنها برای حفاظت از مناطقی کـه بازدیـد مـی کننـد برمـی انگیزد و نیروی محرکه عظیمی برای مشارکت در امر حفاظت به شمار می رود.
٢- شغل های جدید برای جوامع: اکوتوریسم باعث می شود تعداد زیادی از شغل های جدید به وجود آید. برخی از این شغل ها به قرار زیرند:
– راهنمای توریستی
– گارد پارک
٧
– صاحبان اقامتگاه ها
– دست اندرکاران صنایع دستی
– نیروی انسانی فروشگاه های عرضه مواد غذایی و …
از بعد اجتماعی بسیاری از این شغل ها از سایر گزینه ها پر درآمدترنـد. از بعـد حفاظـت ایـن شغل ها نسبت به گزینه های روستایی بهترند (نظیر قطع و استحصال, کان کنی و …) زیرا شـغل های پایدار هستند. شغل های مربوط به اکوتوریسم بر اساس حفظ و حراست و اسـتفاده پایـدار از منابع طبیعی قرار دارند.
٣- آموزش زیست محیطی برای بازدیدکنندگان: یک برنامه گردش در طبیعت یـا بـه اصـطلاح تور طبیعت فرصت بسیار استثنایی برای بازدیدکنندگان فـراهم مـی کنـد تـا توریـست هـا بتوانند دانش خود را نسبت به طبیعت تکمیل کرده و آگاهی و علایـق خـود را نـسبت بـه مسائل زیست محیطی ارتقاﺀ دهند. فراهم آوری زمینه لازم برای تجربه اندوزی هیچ تفاوتی با تربیت یک حامی نیرومند برای حفاظت محیط زیست ندارد.
هزینه ها یا مشکلات:
١- تخریب محیط زیست: تخریب محیط زیست به سادگی قابل رؤیت است و از روی نـشانه های زیادی می توان آن را حس کرد, مانند مواد زائد, فرسایش پیاده روها (تریل), آلـودگی آب, تغییر در تجدید حیات جوامع گیاهی. مشکل اصلی در تعیین این پیامد ها آن است که ابزار علمی محدودی در برآورد این تغییرات به ویژه پیامد های ظریفی نظیـر تغییـر رفتـار, تولید مثل یا تجدید حیات وجود دارد و دانش ما درباره پیامد هـای زیـست محیطـی بلنـد مدت توریسم بر منابع طبیعی همچنان در حداقل خود می باشد.
٢- نابرابری و بی ثباتی اقتصادی: هر شکلی از توریسم ممکن است منبع درآمد ناپایداری باشد زیرا عوامل بیرونی زیادی نظیر بلایای طبیعی, تعارضات سیاسی و … می توانند بر تقاضای توریسم اثرات سنگینی داشته باشند. این عوامل مستقل از اراده افراد و خارج از کنترل مردم هستند بنابراین اکوتوریسم نباید به تنها منبع درآمد مردم تبدیل شـود بلکـه آن را بایـد بـه عنوان بخشی از منابع مالی تأمین کننده بودجه پارک و یا اقتصاد متنوع مردم تلقی نمود.
٣- تغییرات فرهنگـی- اجتمـاعی: تغییـر جامعـه و فرهنـگ همیـشه بـد نیـست. مـشارکت در اکوتوریسم و وارد شدن در این فعالیت می تواند تغییرات اجتماعی- فرهنگی مثبتی در بـر داشته باشد. مشکل اینجاست که در بسیاری از موارد این فرصت به جوامع داده نمی شـود که بخواهند در زمینه وارد شدن به صنعت توریسم و نحوه ورود به آن تصمیم گیری کننـد.
٨
اغلب توریست ها خود را به رخ جوامع محلی می کشند و جوامـع محلـی را در مـوقعیتی ترک می کنند که باید پیامد های این وضعیت را تحمل کنند. ایـن ظـاهر سـازی و نمـایش کاذب می تواند اثرات فرهنگی- اجتماعی بسیار منفی در بر داشته باشد.
١-٢-٢-٢- مفهوم ظرفیت برد:
ظرفیت برد یک منطقه بر پایه اطلاعات علمی و قابلیت نگهداری کلی منطقـه از طریـق دخالـت های انسانی برای تأمین سلامت اکولوﮊیکی و موجودیت آن تعیین می شود چرا که هر اکوسیـستم یا چشم اندازی از نظر سطح استفاده، تحمل پذیری بهینه ای دارد (مجنونیان, ١٣٧٦).
مخدوم و همکاران (١٣٦٦), ظرفیت برد را حداکثر اندازه جمعیتی می دانند کـه یـک اکوسیـستم تحت شرایط خاص زیست محیطی به طور نامحدود می تواند تأمین کند. چنین انـدازه ای توسـط مقدار منابع مورد احتیاج جمعیت, شرایط موجود زیست محیطی و اندازه بالا و پایین حد بردباری جمعیت نسبت به عوامل مختلف تعیین می گردد.
مجنونیان (١٣٧٦) به نقل از اتحادیه جهانی حفاظت از محیط زیست١ , ظرفیت بـرد اجتمـاعی را چنین بیان می کند که فراتـر از آن باعـث کـاهش سـطح کیفـی گردشـگری مـی شـود. هـر نـوع گردشگری از نظر ظرفیت برد اجتماعی دارای حد بهینه ای است. حد قابل تحمـل شـمار اسـتفاده کنندگان نسبت به انواع فعالیت هایی که می توانند انجام دهند و انواع اشکال توسعه ای که در هر واحد از چشم اندازهای پارک می تواند سازگاری داشته باشد حـد بهینـه ظرفیـت بـرد اجتمـاعی است.
I.U.C.N ١
٩
١-٢-٣- سامانه اطلاعات جغرافیایی:
١-٢-٣-١- تعریف:
سامانه اطلاعات جغرافیایی عبارت از یک نظام منسجم از سخت افزار, نرم افزار و داده هاست که امکان می دهد داده های وارد شده به رایانه, ذخیره, تجزیه و تحلیل, انتقال, ارزیـابی و بازیـابی شده و به صورت اطلاعات نقشه ای, جدولی و مدلی از پهنه های جغرافیایی منتشر شوند (مخدوم و همکاران,١٣٨٠). در تعریف فوق بر ویژگی این چنین سامانه هـا یعنـی پـرداختن بـه داده هـای مکاندار تأکید شده است, ضمن آنکه در کنار ارکان برپایی یک جـی.آی.اس١ بـه وظـایف آن نیـز اشاره گردیده است. ارکان چهارگانه برپایی یک جی.آی.اس عبارتند از سـخت افـزار, نـرم افـزار, داده و کاربر.
یکی از مزایای سامانه های اطلاعات جغرافیایی نسبت به روش دستی آن است کـه اجبـاری بـه طبقه بندی و چکیده سازی و یا تجزیه و تحلیل اولیه داده ها برای ورود آنها ندارد (بارو٢ ،١٩٩٥). داده ها را می توان به صورت خام وارد نمود و سپس در پایگاه داده ها بـه فرصـت آنهـا را طبقـه بندی و یا تجزیه و تحلیل نمود و به صورت داده های مورد نیاز برای هدف تبدیل کرد. البته اگـر داده ها از پیش طبقه بندی, محاسبه و یا تحلیل شده باشند, کار با سامانه اطلاعات جغرافیـایی بـه ویژه آن دسته از نرم افزار های جی.آی.اس که تنها کار تصمیم گیری را انجـام مـی دهنـد, آسـانتر است مانند نرم افزار LUPIS استرالیا (مخدوم و همکاران,١٣٨٠).
بنابراین مزایای جی.آی.اس را می توان به صورت زیر خلاصه نمود:
– تبدیل اطلاعات توصیفی به اطلاعات مکانی یا نقشه ها
– تلفیق نقشه های مختلف با مقیاس های گوناگون
– رویهم گذاری نقشه های مختلف و تولید نقشه جدید به همراه اطلاعات توصیفی جدید
– عدم وجود محدودیت برای رویهم گذاری نقشه ها و دخالت دادن پـارامتر هـای بیـشتر در کـار ارزیابی و در نتیجه افزایش دقت کار ارزیابی (بهرامی,١٣٧٥).
١-٢-٣-٢- تکامل دانش جی.آی.اس:
به طور کلی می توان تحول و شکل گیری این فن ابزار را تا به امروز این چنین بیان نمود:
GIS: Geographical Information System ١ Burrough ٢
١٠
– نقشه های موضوعی, ابتدا با تفسیر عکس های هوایی, سپس با تفـسیر اتوماتیـک عکـس هـای هوایی و بعد ها با تصاویر ماهواره ای و امروز با تفسیر اتوماتیـک تـصاویر مـاهواره ای بـه یـاری دانش سنجش از دور
– ساماندهی اطلاعات نقشه ای و جدولی در گروه های موقعیـت جغرافیـایی و بعـد هـا در پهنـه بندی اکولوﮊیکی
– مدل سازی اکولوﮊیکی و اقتصادی- اجتمـاعی بـرای ارزیـابی تـوان هـای طبیعـی و نیـاز هـای اقتصادی- اجتماعی
– ارزیابی توان طبیعی و توان اقتصادی- اجتماعی پهنه های جغرافیایی و اکولوﮊیکی
-تصمیم گیری برای استفاده از سرزمین, محیط زیست در شهرها و محیط های غیر شهری پهنه ها (مخدوم و همکاران,١٣٨٠).
١-٢-٣-٣- عناصر بنیادی جی.آی.اس :
پنج عنصر بنیادی وجود دارد که یک جی.آی.اس باید دارا باشد:
١- فراهم سازی اطلاعات: عبارت است از فرایند تعیین و گـردآوری داده هـای مـورد نیـاز بـرای کاربرد مورد نظر ٢- پیش پردازش: شامل روش های متعددی است که داده ها را برای ورود بـه یـک جـی.آی.اس آماده می کند.
٣- مدیریت اطلاعات: هر دو مرحله تولید و دسترسی به اطلاعات را شامل می شود. این عملیـات شامل روش های وارد نمودن, بهنگام کردن, حذف نمودن و بازیابی کردن اطلاعات می باشد.
٤- تجزیه و تحلیل و پردازش نهایی: معمولاﹰ در مرکز توجه یک کاربر سیستم است. در این مرحله از کار عملیات تحلیلی بر روی داده ها انجام می شود تا اطلاعات جدیدی خلق شود.
٥- تولید محصولات: مرحله ای است که خروجـی نهـایی از جـی.آی.اس تولیـد مـی شـود. ایـن محصولات خروجی ممکن است شامل گزارش آماری, نقشه و انواع نمودار های مختلف باشد که می تواند به دو صورت نرم نسخه١ و سخت نسخه٢ می باشد.
١-٢-٣-٤- کاربرد جی.آی.اس در آمایش سرزمین:
به کار گیری سیستم جـی.آی.اس در ارزیـابی و طبقـه بنـدی تـوان منـابع طبیعـی و اقتـصادی-اجتماعی از جهاتی چند می تواند نهایت کاربرد این ابزار در مدل های بغرنج و چند جانبه محـیط
Soft copy ١ Hard copy ٢
١١
زیستی و اقتصادی- اجتماعی تلقی گردد. برقراری ارتبط چند جانبه بین داده های متنوع و حجـیم اقتصادی- اجتماعی مربوط به یک منطقه وسیع جغرافیایی از طریق روش های مرسوم دستی بسیار مشکل, وقت گیر و پرهزینه و در برخی موارد غیر ممکن است. علاوه بر ایـن در برنامـه ریـزی و حل مشکلات ناحیه ای برای پیش بینی روند آتی و تغییرات فضایی عوامل و متغیـر هـا بـه مـدل های خاصی نیاز است تا از طریق پیوند اطلاعات موجـود, راه حـل هـای مختلـف را بیازمایـد و انتخاب گزینه را آسانتر و مطمئن تر کند. استفاده از این مدل ها کـه جـزو لاینفـک فراینـد برنامـه ریزی و تصمیم گیری برای حل یک یا چند مسئله خاص و تنظیم عاقلانه رابطه انـسان و طبیعـت است, به خوبی در سیستم جی.آی.اس که در آن لایه های مختلف اطلاعات فـضایی یعنـی نقـشه های موضوعی با هم ترکیب می شوند امکان پذیر است.
١-٢-٣-٥- کاربرد جی.آی.اس در ارزیابی و برنامه ریزی توریسم:
نیاز به یک نگرش پایدار برای توسعه توریسم, اغلب اوقات توسط متخصصین بیان شده اسـت. همچنین نیاز آشکاری به ابزاری که به تصمیم گیری زیـست محیطـی در ارزیـابی و برنامـه ریـزی کمک کند احساس می شود. بیان شده است که جی.آی.اس می تواند پایه ای برای توسـعه چنـین ابزاری باشد.
کاربرد های جی.آی.اس در زمینه مدیریت و برنامه ریزی توریسم ابتـدا در دهـه ١٩٩٠ مـشخص شد. هر چند برخی از کاربرد های این ابزار در برنامه ریزی توریسم, رشد سـریعی هماننـد زمینـه های دیگر نداشته است, این مسئله مشخص می کنـد کـه در زمینـه توریـسم پایـدار, در کجـا بـه کارگیری فناوری های جدید نسبتاﹰ کند بوده است.
کاربرد چنین فناوری هایی منافع بـسیاری بـرای تـصمیم گیـری در مـورد توریـسم پایـدار دارد. جی.آی.اس می تواند به منظور مدیریت اطلاعات مختلف مورد نیاز و برآورد شـاخص هـا مـورد استفاده قرار گیرد و به طور کلی به تصمیم گیری در فرایند برنامه ریزی همچنین پایش و ارزیـابی مراحل کمک می کند. فقدان کاربرد های ابزار جی.آی.اس در توریسم در مورد مدیریت توریـسم توده ای در مکان های گردشگری موجود, ملموس تر است. این مسئله مـی توانـد نتیجـه فـاکتور های مختلفی باشد و در واقع می تواند به فقدان برنامه ریزی صحیح در زمان رشد توریسم در این مناطق نسبت داده شود. اغلب اوقات مشاهده می شود که توریسم توده ای فراینـد متناقـضی را بـا توریسم پایدار در بر می گیرد و فقدان تحقیقات لازم در مورد مسئله توسعه پایدار بـرای توریـسم توده ای و کاربرد جی.آی.اس در این زمینه احساس می شود.
١٢
در طی دهه اخیر, افزایش چشم گیری در کـاربرد هـای جـی.آی.اس در بخـش توریـسم وجـود داشته است. با این وجود بوید١ و بوتلر٢ (١٩٩٦), ترنت٣ و پرتر٤ (٢٠٠١) بیان کردند که تعداد آنها قابل مقایسه با توانایی های بالقوه این ابزار نیست. منـافع کـاربرد آن در برنامـه ریـزی توریـسم و تفرج, توانایی آنها برای پردازش و مدیریت داده ها و خصوصیات مکانی (بویـد و بـوتلر،١٩٩٦) و فراهم نمودن اطلاعات با ارزش و ضـروری (بـاهیر٥ و الیـوت وایـت٦،١٩٩٩ و مـک آدام٧،١٩٩٩), قابلیت سازگاری آنها همگام با نیاز ها و تغییر داده ها در طول زمان (بیداسی٨ و ویـات٩ ،١٩٩٩) و توانایی آنها به منظور شناسایی الگو ها بر اساس معیارهای مشخص و به ایـن ترتیـب پـشتیبانی از تصمیم گیـری (مـک آدام،١٩٩٩) ذکـر شـده اسـت. در ایـن بخـش کـاربرد هـای بـالقوه فنـاوری جی.آی.اس در توریسم پایدار مطرح می شود. در واقع هدف, برجسته کردن و تأکید روی کـاربرد های جی.آی.اس به منظور برنامه ریزی توریسم پایدار می باشد (فرسری١٠ ،٢٠٠١).
– فهرست برداری از منابع توریسم: فهرست برداری از منابع توریسم به منظور استفاده کسانی که علاقه مند به برنامه ریزی توریسم و توسعه آن هستند و به منظور دسـتیابی بـه اطلاعـات سـازمان دهی و ساختار بندی شده از پارامتر ها گسترش پیدا کرد. این فهرست برداری شامل منابع طبیعـی, توریسم و سایر زیرساخت ها, جمعیت شناسی, اماکن فرهنگی و تـاریخی و … مـی باشـد. ثابـت شده است که توانایی جی.آی.اس در تلفیق, ذخیره و پردازش داده های مختلـف اعـم از کیفـی و کمی, مکانی و غیر مکانی و نمایان ساختن آنها بسیار مفید می باشد (باهیر و الیوت وایت،١٩٩٩).
فهرست برداری از منابع معمولاﹰ به شکل اطلاعات پایه ای برای سایر کاربرد ها نظیر برنامه ریزی توریسم و تناسب مکان١١ به کار می رود. ویلیامز١٢ و همکاران در سال ١٩٩٦ یک مطالعـه مـوردی در کلیوکوات١٣ کانادا انجام دادند که در آن مسئولین بخش های مختلف نقـشه هـایی بـه منظـور شناسایی مناطق با اهمیت برای کاربری های مختلف نظیر آبزی پروری, جنگلـداری, کـان کنـی و تفرج تهیه کردند. در مطالعه ای که در بریتیش کلمبیا صورت گرفت, چارچوب فهرست برداری از
Boyd ١ Butler ٢ Tarrant ٣ Porter ٤ Bahair ٥
Elliot-White ٦ McAdam ٧ Beedasy ٨ Whyatt ٩ Farsary ١٠
Location suitability ١١ Williams ١٢ Clayoquoat ١٣
١٣
منابع توریسم به منظور تأکید روی اشکال مختلف توسعه توریسم در این منطقه, به صـورت ثبـت سه نوع داده مختلف بیان شد: منابع توریسم, استفاده های توریسم و قابلیت های توریسم.
– برنامه ریزی توریسم همگام با حفاظت از محیط زیست: این کاربرد با کـاربرد هـای فهرسـت برداری از منابع و تناسب مکان مرتبط است. جی.آی.اس می تواند به منظور شناسـایی منـاطق یـا پهنه هایی که باید از آسیب توسط توریسم یا هر نوع توسعه ای حفظ شود, به کـار رود. همچنـین این ابزار می تواند به منظور ارزیابی اثرا ت بالقوه توسعه توریـسم در محـیط طبیعـی بـه کـار رود (باهیر و الیوت وایت،١٩٩٩). گریب١ در ١٩٩١ بـه برنامـه ریـزی توریـسم در ذخیـره گـاه گـری راکس٢ در ویومینگ٣ آمریکا پرداخت. هدف او تهیه نقشه توسعه تفـرج عنـوان شـد کـه بـه طـور همزمان حفاظت محیط زیستی از ذخیره گاه را منجر می شود. (کارور٤،١٩٩٥) به تهیه نقشه منـاطق بکر به منظور تعیین این پهنه ها در انگلستان و در نتیجـه شناسـایی منـاطق دارای خطـر بـالقوه از توسعه تفرج پرداخت (فرسری و پاولیکس٥،٢٠٠٠).
– تناسب و پایداری مکان با وجود تقاضاهای متناقض: این فاکتور به منظـور مـدیریت و کنتـرل توسعه توریسم با در نظر گـرفتن کـاربری هـای زمـین و فعالیـت هـای ناسـازگار و یـا متناسـب, زیرساختار های در دسترس, منابع طبیعی و در نتیجه مشخص کردن قابلیت ها و ظرفیت های یک منطقه به کار می رود. یک مورد کاملاﹰ مشهود این کاربرد, شناسایی پهنه های پایـدار بـرای توسـعه اکوتوریسم است. بوید و همکاران در سال ١٩٩٤ و بوید و بوتلر (١٩٩٦) یک روش شناسی بـرای شناسایی مناطق با توان بالقوه برای اکوتوریسم در انتـاریوی شـمالی کانـادا بیـان کردنـد. در ابتـدا فهرستی از منابع و لیستی از معیارهای لازم برای اکوتوریسم تهیه شد. در مرحلـه بعـد, از تکنیـک های جی.آی.اس برای سنجش رتبه بندی پهنه های مختلف بر طبق معیار های مورد نظـر اسـتفاده شد. و در نتیجه پهنه هایی با بهترین پتانسیل برای اکوتوریسم شناسایی گردید.
– پایش و کنترل فعالیت های توریسم: جی.آی.اس همچنین برای پـایش و کنتـرل فعالیـت هـای گردشگری در طی زمان برای یک منطقه معین به کار می رود. بوتلر (١٩٩٣) بیان کرد کـه قابلیـت های تلفیق در جی.آی.اس, شناسایی و پایش شاخص ها را تسهیل می کند. به عـلاوه, اسـتفاده از تکنیک های تحلیلی جی.آی.اس امکان سنجش های پیچیده تری را که برای پایش توسـعه پایـدار نیاز است, فراهم می کند.
Gribb ١ Gray Rocks ٢ Wyoming ٣ Carver ٤
Farsari & Poulicos ٥
١٤
بررسی منابع نشان می دهد که توانایی بالقوه جی.آی.اس در شناسـایی شـاخص هـا و همچنـین اندازه گیری آنها در یک سیستم پایش که هدف آن کنترل توسعه بر مبنای اهـداف از پـیش تعیـین شده است, هنوز مورد استفاده قرار نگرفته است.
– فراهم کردن اطلاعاتی درباره مکان های گردشگری بر روی شبکه اینترنـت: اطلاعـات نقـشه



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید