دانشگاه آزاد اسلامی
واحد علوم و تحقیقات مازندران
گروه
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد در رشته
گرایش:
عنوان:
استاد راهنما
نگارش:
تابستان 1393

فهرست
مقدمه1
فصل اول:2
(کلیات)2
1-1 بیان مسئله3
2-1 اهداف طرح3
3-1روش جمع آوری اطلاعات5
4-1 انگیزه موضوع5
5-1فرآیند پژوهش(روش تحقیق)6
فصل دوم:7
(شناخت)7
مبانی نظری7
1-2 مفهوم مراكز خريد9
2- 2 تاریخچه مراکز تجاری10
1-2-2 تاریخچه مراکز تجاری در ایران14
2-2-2 تاریخچه مراکز تجاری دنیا15
3-2-2 بررسی فضاهای تجاری گذشته در جهان16
3-2 بازار درشهر های ایران18
4-2 بررسی ابعاد مختلف بازار19
1-4-2 بررسی بازارهای سنتی ازدیدگاه اجتماعی واقتصادی19
2-4-2 بررسی بازار های جدید از دیدگاه اجتماعی و اقتصادی22
5-2 مشخصه یک مرکز خرید23
1-5-2 عناصر اصلی مراکز خرید چند منظوره :23
6-2 مراکز خرید و زندگی روزمره24
7-2 انواع فضاهای تجاری26
1-7-2انواع فضاهای تجاری بر اساس اقلیم26
2-7-2 بازارهای مناطق گرم و خشک27
2-1-7-2 بازارهای مناطق سرد و کوهستانی28
3-1-7-2 بازارهای مناطق گرم و مرطوب28
4-1-7-2 بازارهای مناطق مرطوب و پرباران29
3-7-2 انواع فضاهای تجاری بر اساس ریخت شناسی30
8-2 پيشنهادات كلي در جهت طراحي همگون با بافت شهري32
1-8-2 ادغام بنايي جديد با سيستم ساخته شده موجود33
2-8-2 مکان يابي وتعيين عملکرد صحيح مراکز تجاري35
3-8-2 طراحي مسيرهاي ورودي 37
4-8-2 طراحي مراکز تجاري38
9-2 ضوابط شهرسازی40
1-9-2 موقعیت زمین در طرح تفضیلی40
2-9-2 احکام حاصل از قوانین شهری41
تبصره :44
تراکم پایه :44
ضوابط و مقررات نمای شهری در طراحی بنا :46
توقفگاه پیاده رو :46
– توقفگاه معلولین :47
3-9-2 اصول طراحی :48
*تعادل:48
*نظم :48
*هماهنگی :49
*تقارن :49
*وحدت و ترکیب :49
*وحدت و کثرت :49
*تضاد و دوگانگی :50
*تباین :50
*سلسله مراتب :50
*مقیاس نسبت و تناسب :51
*حریم :51
*ریتم :51
*هندسه و شبکه :52
*قلمرو :52
*شفافیت :52
*سبکی :52
*نور :53
فصل سوم:54
(مطالعات)54
1-3 نمونه های تجاری داخلی55
1-1-3 مرکز خرید تیراژه55
موقعیت طرح56
طراحی و ساخت57
ایده طراحی58
طراحی59
فضای داخلی61
نمای مجموعه63
سازه63
2-1-3 بازار بین المللی پردیس 2 – کیش65
فرم مجموعه67
ایده ساماندهی فضاهای پروژه67
فضای شهری72
فضاهای خدماتی73
سازه74
تاسیسات برق و مکانیک74
3-1-3 مرکز خرید ( سیتی سنتر ) بندرعباس76
2-3 نمونه های تجاری خارجی80
فصل چهارم :95
(برنامه ریزی فیزیکی و ارائه ی سرانه ها واستانداردها )95
1-4 بررسی استاندارد ها96
1-1-4 بخش تجاری :96
فروشگاه های بزرگ و مغازه ها96
2-1-4 بخش خدمات :102
3-1-4 بخش اداری :106
4-1-4 پیوست استانداردها107
2-4 برنامه ریزی کالبدی114
فصل پنجم:118
(معرفی اقلیم و سایت)118
3-5 ویژگیهای انسانی131
7-4-5) باد136
منابع و مآخذ138
ضمائم :143
( ارائه طرح نهایی )143

چکیده
اندیشه تاسیس یک مرکز تجاری و تفريحي در یک مجموعه شهری، بازتابی از رشد فیزیکی و اجتماعی آن می باشد. توسعه فیزیکی شهر از یک طرف و رشد اجتماعی و سیاسی شهر از طرف دیگر به همراهی شکوفایی اندیشه های تازه در شهرسازی و شهر نشینی موجب گردیده است که در تمام تقسیم بندی های شهر ، محله ، ناحیه و … کاربری های جدید شکل گیرد و نقاط خاصی از شهر به نوعی به کاربری های تجاری تفريحي و .. تخصیص یابد.موضوع مورد بحث در این رساله ، طراحی یک مجتمع تجاری_تفريحي در یکی از مناطق شهرستان ساری می باشد که سعی داشته است برخی از مشکلات مخاطبین امروز خود را تا حد امکان پاسخگو باشد.
واژگان کلیدی:مراکز تفریحی،مدیریت،شهر،تجاری

فصل اول:
کلیات

مقدمه
1-علت انتخاب موضوع
يكي از امور مهم روزمره در زندگي خانواده ها در سراسر جهان خريد پاياپاي يا نقدي كالا وخدمات بوده و هست. روشهاي خريد و عادات مربوط به آن مختلف و گاهي متضاد مي باشد، بسته به اينكه خريدار چه كسي و يا محل خريد كجاست . خواسته اصلي در تمام مجتمعهاي تجاري ايجاد محيطي خوشايند براي خريد كالا ودريافت خدمات و نيز برآورد يك نياز اجتماعي است .انسان در جستجوي ارتباط ديگران است . در بازارهاي ابتدايي كه براي رسيدن به آن مردم غالباً براي عرضه كالاهاي خود از مناطق دور افتاده كيلومترها راه مي پيمودند ، شايد جنبه اجتماعي مهمترين قسمت از تجربه شخص در بازار مي بود . در اينجا بازار بصورت جشنواره اي درآمده ونقش مركز تجمع و تفريح آخر هفته را بازي مي كرد . اين جنبه اجتماعي و مهم بازار تدريجاً براثر تبديل روشهاي روستائي به پيچيدگي و تجربه مختص زندگي شهري نقش خود را از دست داد. در شهرهاي بزرگ ، مراكز تجاري در مناطق مركزي كار بوجود آمد.اينها در نزديكي تأسيسات اداري و فراغت قرار گرفته ، ديناميك روشهاي زندگي شهري را تشكيل مي دادند
2- بیان مسئله
بازار و يا مركز خريد، به مفهوم كلي كلمه، به معناي محل سرپوشيده و يا غير است كه تجمع تعدادي فروشگاه چه از يك صنف و چه از اصناف مختلف را در بر گرفته و به عنوان كانون داد و ستد، فعاليت مي‌كند. از نظر اقتصادي، واژة «بازار» به حوزه‌هايي اطلاق مي‌گردد كه ارتباط مستقيم ميان عرضه و تقاضا را برقرار نمايد. به صورتي كه پس از انجام بررسي‌هايي كه براي تعادل قيمت لازم است، در آن نرخ ثابتي براي هر كالا به وجود آيد.
تعريف بازار از زبان پروفسور «هاردي» بدين گونه است:
«بازار عبارت است از محل يا مكاني كه در آنجا عرضه و تقاضا، به منظور تعيين قميت واحد، تلاقي كنند. بازار محل جغرافيائي است كه عده‌اي از افراد را كه داد و ستد آن‌ها منجر به ايجاد عرضه و تقاضا و قيمت واحد مي‌شود در خود جمع مي‌نمايد.»
در حال حاضر در کشور ما ،کمبود مراکز تجاری که تامین کننده نیازهای افراد باشداحساس میگردد. در راستای ایجاد چنین بستری ،طرح این پروژه بادر نظر گرفتن معماری خاص با توجه به غنای معماری ایرانی از یک طرف و استفاده از معماری مبتنی بر تکنولوژی جهانی از سوی دیگر شکل گرفته است.
استفاده از اصول معماری و شهرسازی جهت احداث چنین مرکزی می تواند باعث ایجاد یکپارچگی با محیط اطراف خود به عنوان عنصری فعال در چرخة بازرگانی و تجاری کشور باشد.
-3اهمیت و ضرورت انجام تحقیق
انگیزه اصلی در انتخاب چنین موضوعی طراحی مرکزی میباشد که دسترسی آسان برای همه ی شهروندان در هر قشر و صنف و رده سنی مهیا بوده و دارای خدمات و کالاهای متنوع و به روز بوده و در فضاهای لذت بخش و غیر یکنواخت موجود باشد تا افراد از حضور در این فضا احساس رضایتمند ی داشته باشند. برای این منظور نیاز به مطالعه و شناخت می باشد تا بتوان طرح قابل قبول ارائه داده شود و به عنوان یک فضای اقتصادی – اجتماعی باید بتواند جاذب مردم باشد.
4-سوالات تحقیق
آیا مناطق تفریحی تاثیری در اقتصاد جامعه دارند؟
آیا مناطق تفریحی تجاری می تواند تاثیری بر رضایتمندی افراد داشته باشد؟
5-فرضیات
بلی،مناطق تفریحی تاثیری در اقتصاد جامعه دارند.
بلی، مناطق تفریحی تجاری می تواند تاثیری بر رضایتمندی افراد داشته باشد.
6-پیشینه تحقیق
مکان تجمع و خدماتی نظیر فضای نشستن، بازی و سرگرمی کودکان، کافی شاپ و تریا، فضاهای انتظار و … که عاملی مهم در جذب کاربران با اهداف گوناگون و در نتیجه رونق هرچه بیشتر چنین مراکزی خواهد بود و مراکز خرید به مکانی برای تفریح و گذران اوقات خانواده بدل شده است.
با توجه به مطالبی که در بالا بدان اشاره شد مراکز خرید و فضاهای تجاری دوران مدرن را می توان موج دوم محیط های تجاری عنوان کرد که ماحصل انقلاب صنعتی و ظهور معماری مدن به شمار می رود که ریشه در مراکز و بازارهای سنتی دارد. .” ( شفیعی، 1370 ، ص 91 )
مراکز خرید یا مرکز تجاری به بنا یا مجموعه ای از ابنیه اطلاق می گردد که مشتمل بر واحدهای متعدد خرده فروشی همراه با گذرگاه ها و راهروهایی می باشد که علاوه بر مرتبط ساختن واحدها و فضاهای تجاری، حرکت و همچنین بازدید مشتریان را در محیط تسهیل می بخشد.
مراکز خرید امروزی در چندین طبقه و به صورت مجموعه های چند عملکردی تجاری، تفریحی احداث می شوند، که علاوه بر ارایه محصولات متنوع در جهت برآورد احتیاجات کاربران خود، به ارایه تسهیلات رفاهی نظیر کافی شاپ، تریا، فضاهای بازی و سرگرمی کودکان و در نهایت فضاهای تجمع و گپ برای مخاطبان و اجتماع عمومی می  پردازد. به عبارت دیگر مراکز خرید دنیای مدرن همان شریان حیاتی یک شهر می باشد که علاوه بر فعالیت های اقتصادی، حرکت های اجتماعی و فرهنگی را در سیطره خود قرار داده اند. .” ( احمدی ، 1380 ، ص 27 – 24 )
اولین مرکز همسایگی در حدود 24000 تا 32000 متر مربع وسعت داشت . پس از آن مراکز خرید ناحیه ای بزرگ قرار می گیرند . در ابتدا ، همانگونه که مراکز خرید محله ای همسایگی رشد می کرد سایر المان های خرده فروشی موجود در مراکز شهرها را به کنار خود انتقال دادند . در این مراکز یک ، دو یا سه هسته اولیه می توانست وجود داشته باشد . معمولا فضاهای کوچک نسبت به هسته های اولیه اجاره بهای بیشتری را به خود اختصاص می دادند .
در این میان فروشگاه هایی هم بودند که از نظر مساحت مابین مغازه های کوچک و هسته های مرکزی واقع می شدند و اجاره آنها نیز در حد میانی این دو قرار داشت ( مساحتی حدود 500 تا 1000 متر مربع داشتند . )سود واقعی معمولا از مغازه های کوچک تامین می شد . این تغیییرات همچنان در خرده فروشی ها ادامه داشت و رفته رفته فروشگاه های کوچک ناپدید می شدند . با گذشت زمان به خصوص فروشگاه هایی که تا مساحت 200 تا 500 متر مربع رشد می یافتند به مساحت 1000 تا 2000 متر مربع مساحت دارند . این رشد و تغییرات متعاقب آن ، بسیاری از فروشگاه های کوچک را به نابودی کشاند . حتی به واسطه طبقه بندی داخلی این فروشگاه های لوازم ورزشی ، به خصوص خرده فروشی ها به دو قسمت 500 متر مربع و یا بیشتر تقسیم می شد که بخش های خاصی برای فروش دوچرخه و لوازم گلف اختصاص می یافت .
بعضی از فروشگاه های منفرد و کوچک مانند لوازم ماهیگیری یا کوهنوردی هنوز هم وجود داشت اما رقابت حتی در این فروشگاه های خاص نیز روز به روز سخت تر و سخت تر می شد . همانگونه که تغییرات ماهیت استیجاری این مراکز تداوم می یافت ، مراکز نیز دچار تغییر می شدند . بعضی از فروشگاه هایی که تقسیم بندی داخلی خود را برای ارائه کالاهای خاص آغاز کرده بودند ، از حالت فروشگاه های ایالتی خارج می شدند و رفته رفته از مراکز شهرها به کنار بزرگراه ها انتقال می یافتند . پس در اواسط دهه 1960 ، ایده اجاره دادن این فضاهای تقسیم بندی شده به میان آمد یعنی آنچه میان ما آن را روش استیجاری پیشرفته می نامیم و درمرکز تجاری پیشرفته دنبال می شود.” ( فلامکی ، 1371 ، ص 117 )
7-مشکلات پیش روی
از اهم محدویت های تحقیق حاضر می‌توان به موارد زیر اشاره کرد :
ـ عدم وجود آمار و اطلاعات کافی
ـ هزینه و زمان بر بودن انجام تحقیق
8- اهداف تحقیق
1- ایجاد بستر مناسب جهت تامین نیازهای مصرفی خانوار.
2- ایجاد خوانایی بصری و فضایی.
3- ایجاد فضایی پویا و فعال مناسب شهروندان.
4- توجه به تمامی اقشار جامعه.
5- ترویج فرهنگ مصرف درست برای استفاده کنندگان.
6-ایجاداشتغال از طریق تأسیس واحدهای تجاری و بازاریابی.
7- توجه به استقرار کاربری هایی با گرایش های مختلف و متنوع و متناوب با بافت.
8- ارائه حداکثر خدمات در حداقل زمان.
9- ایجاد فضایی جذاب و خاطره انگیز در فضای تجاری.
10- استفاده از تکنولوژی پیشرفته جهان در ساختمان سازی مجموعه.
11- توجه به شرایط اقلیمی و عناصر شهری در تأسیس مجموعه.
12-ایجاد یک مجموعه کامل تجاری با فضاهای جانبی همچون رستوران کافی شاپ و..
9-روش تحقیق
روش تحقیق در این پروژه مشتق بر دو محور مطالعات کتابخانه ای ( نظری ) و مطالعات میدانی ( مشاهده عینی ) انجام شده است . در محدوده مطالعات نظری به جمع آوری و به روز کردن آمار و اطلاعات پرداخته شده است و در نهایت با مقایسه و ارزیابی اطلاعات موجود جمع آوری و نتیجه گیری حاصل شد. در واقع در این بخش از روشهای آماری متدوال و مراجعه به کلیه منابع و مؤاخذه موجود استفاده شده است.
نتیجه دیدگاه های مربوط به هدف های طرح مورد و تحلیل قرار گرفته است . در محدوده مطالعات میدانی مراجعه به سازمان ها و دوایر مربوطه و مصاحبه و طرح سوال از مسئولان ذیربط و غیره که در نهایت با جمع بندی و تحلیل اطلاعات گردآوری شده به راه حل های ممکن و هماهنگ و تلفیق با موارد منتج در مطالعات نظری پرداخته می شود.
به طور کلی در پژوهش از دیدگاه ها ، روش ها و شیوه های مختلفی استفاده می شود تا محتوای آن با دیدی همه سو نگر کلیه وجوه ممکن مسئله را مورد توجه قرار دهد.
نوع اطلاعات مورد نیاز:
-بررسی های محیطی، اجتماعی – فرهنگی، کالبدی و خدماتی.
-بررسی استانداردهای مرتبط با موضوع.
روش گردآوری اطلاعات:
– روش های گردآوری اطلاعات مبتنی بر روش اسنادی (متنی، آماری، تصویری و …)
– روش های میدانی (مصاحبه با افراد متخصص ذیربط موضوع، و …)
– روش داوری اطلاعات گردآوری شده.
10-خلاصه تحقیق
ما در این پایان نامه سعی نموده ایم تا بررسی کامل و جامعی از موضوع مورد نظر و مفاهیم مشابه آن داشته باشیم. برای این منظور در فصل اول به بیان کلیات و در فصل دوم مفاهیم و تاریخچه بحث مورد بررسی قرار گرفته است.فصل سوم نیز به بررسی کامل بحث و بدنه اصلی آن پرداخته ایم.

فصل دوم:
(شناخت)

مبانی نظری
شواهدو مدارکی که از دوران پیش از اسلام بر جای مانده است جز به کلیات و قرائنی کم و بیش پراکنده راه نمی دهند. از دو قرن ویران سازی ، آتش سوزی و براندازی اندیشه که از طرف بیگانگان ، در شهرهای ایران صورت گرفته ، سبب شده که تنها چارچوب هایی بی نقش از گذشته باز مانند . در واقع ، چگونگی های دقیق ساختمانی و شکلی و چگونگی کاربردی بازار در شهر های کهن کشورمان را نمی توانیم بشناسیم و امروز ، بیشتر براساس قرائنی که رابطه های دقیقشان را با جامعیت آنها نمی دانیم ، با تاریخچه شکل گیری بازار مواجهیم . از یک سو مفاهیمی موجود دارند که بر گسترده بودن فضای اجتماعی و فرهنگی بازارها حکایت دارند و نمی توانسته از فضای همگانی باز و آزاده ای بهره مند بوده باشد .
“از قرن های سوم – چهارم هجری به این سو ، که در واقع نظام اقتصادی و اقتصادی – اجتماعی شهرهای ایران بحران های بسیار پذیرفته و تحول نیز یافته اند و گاه تخریب هایی سخت را نیز متحمل شده اند ، بازارها به گونه ای مستمر در دل شهرهای ایران رشد کرده اند و نقش تعیین کننده ای نیز در شکل دادن به شالوده کالبدی آنها را دارا شده اند .
در طول این هزاره ، شکل های گوناگون و رو به تکامل در ترکیب کاربردها ، در فن برپا داشتن ساختمان ها در جایگزین کردن واحدهای معماری شهری ویژه ( از گرمابه های عمومی تا کتابخانه ها ) و در آراستن فضای درونی به ویژه در شهرهای ایران دیده شده اند که ، دست کم در ارزیابی های اجمالی ، مؤید این نکته اند که بازار ، در سرزمینی که زاده شده – در ایران – بیش از سایر جاها رشد کرده و به تکامل کالبدی و کاربری رسیده است . سرزمین های دیگری که شهرهایشان به بازار مجهزند ، به تناسب فرهنگ معماری و شهرسازی و تاثیر پذیری از شرایط اقلیمی ، جغرافیایی و در رابطه دسترسی مواد اولیه یا مصالح و فنون توانسته اند به تجهیز ستون فقرات شهر خود بپردازند و به آن توان اقتصادی و توان اجتماعی و توان فرهنگی بخشند . نگاهی به بازار مراکش ، بازار تونس ، بازار استانبول ، بازار دمشق ، بازار اورشلیم و جز اینها روشن می دارد که تنوع وسیع ( در شکل ها و در مفهوم ها و در رابطه ها ) در این تجربه بزرگ جهان معماری و شهرسازی نهفته است .
حرکت کند و منضبط به چگونگی ارگانیک ، حرکت بازار را می توان در دو جهت اصلی باز شناخت . یکی ، جهتی که از پیکره اصلی ، از تداوم معبر سرپوشیده اصلی یا از تنه اصلی بازار بر می آید و دیگری جهتی است که می تواند به معنای جهتی مخالف با اولی تعبیر شود ، حتی اگر نه همیشه شکلی عمود بر آن دارد . آنگاه که در قطعه هایی که از معبر اصلی بازار ، تراکم فعالیت های خاص به حد اشباع می رسد ، فضای پشت دکان ها ، به یاری بازار می آیند .
فضای پشت دکان های بازار در موقعیت هایی مقارن با ترقی شهر و در پی تحصیل اطمینان هایی که چگونگی دریافتشان خود از مهارت ها و از هنرهای بازاریان به شمار می آید ، به تناسب نیازها ، واحدهای معماری – شهری دیگری می دهد که ، علاوه بر پاسخگویی به امر خرید و فروش و ذخیره سازی کالا و مواد اولیه ، به تولید و به خدمات عمومی مختص بازاریان نیز اختصاص می یابد . بازار ، از دیگر سو ، نمی تواند به حرکت و رشد خود ، به ویژه در طول ادامه ندهد زیرا شهر ظرفی که آن را در بر گرفته است ، هرگز وضعی مقارن با سکون نمی پذیرد .”(مصطفی فرزام، 1386،انتشارات دانشگاه تهران)
1-2 مفهوم مراكز خريد
بازار(مراكز خريد ) درلغت،جای دادو ستد یا به عبارتی محل تماس عرضه‌کنندگان و تقاضاکنندگان است که در اثر تقابل این دو گروه بهای کالاها تعیین می‌شود. در علم اقتصاد مفهوم بازار بسیار فراتر از مفهوم لغوی آن است. بازار به محل خاصی خلاصه نشده و لزوما دارای محل خاصی نیست برای نمونه تجارت الکترونیکی نیز به عنوان بازار مطرح می‌شود. بازار به شرایطی اطلاق می‌شود که کالاها و خدمات اقتصادی از عرضه کنندگان به تقاضا کنندگان انتقال می‌یابد.
در دیدگاه بازاریابی به مجموعه خریداران واقعی و بالقوه یک کالا یا خدمات گفته می‌شود.. ” ( سلطان زاده ، 1380 ، ص 21 )
تعريف بازار از زبان پروفسور «هاردي» بدين گونه است:
«بازار عبارت است از محل يا مكاني كه در آنجا عرضه و تقاضا، به منظور تعيين قميت واحد، تلاقي كنند. بازار محل جغرافيائي است كه عده‌اي از افراد را كه داد و ستد آن‌ها منجر به ايجاد عرضه و تقاضا و قيمت واحد مي‌شود در خود جمع مي‌نمايد.»
2- 2 تاریخچه مراکز تجاری
پیشینه ی گونه های اولیه بازارها در شکل ابتدایی آن به حدود ده هزار سال پیش بر می گردد. یکی از نخستین سکونتگاههایی که اقتصاد آن به کشاورزی و دامداری وابسته بوده در نزدیکی کرمانشاه قرار داشت، که پیشینه ی آن به نه هزار سال پیش می رسد.
در حدود هزاره ی چهارم ق.م مهرهایی وجود داشته است که از آن برای نشانه گذاری ظرفهای حامل کالا استفاده می کردند.گستردگی مبادلات بازرگانی و روابط اجتماعی در هزاره ی دوم پیش از میلاد ، طبق از قوانین و ضوابط دقیق اجتماعی و قضایایی که برای این امور تدوین شده بود، انجام می گرفت.
در دوران اسلامی ، شهرها توسعه یافتند و بر تعداد شهرها افزوده گشت ، بازارها نیز رونق بسیاری یافتند.در ابتدا بازارها به صورت موقتی و چیدن بساط در مکانی معین به وجود آمده ، اما بعد شکل ثابتی به خود گرفت و در بخشی معین از شهر به صورت دکانهایی ساخته شده در یک مجموعه به نام بازار شکل گرفت. از اواخر قرن اول هجری به بعد ، در بسیاری از شهرها ، بازارهایی دائمی با تفکیک مشاغل و کالاها به وجود آمد و هر صنف در راستای جداگانه ای قرار داشت، پیشینه ی این گونه بازارها به پیش از اسلام باز می گردد.
در دوره ی صفویه با توسعه ی روابط خارجی ایران ، بازرگانی خارجی گسترش یافت و تولید انواع محصولات رونق پیدا کرد ، شهر نشینی رونق پیدا کرد و بازارهای شهری در شهرهایی چون اصفهان ، تبریز، مشهد و قزوین به شدت گسترش یافتند ، و کاروانسراهایی در کنار هر بازار برپا شد.
در دوره ی قاجار ، مبادلات اقتصادی بین ایران و سایر کشورها ، منجر به ورود برخی کالاهای خارجی به بازارهای ایران شد و در برخی زمینه ها به تولید داخلی آسیب رساند . در منابع ایرانی به تعطیلی برخی مراکز تولیدی کشور در پی ورود کالاهای خارجی اشاره شده است. صادرات برخی کالاها نیز دچار بحران شد . این دو تحول مهم اقتصادی در دوره ی قاجار با ساختن معابر و خیابانها ی مستقیم ، به جهت راندن کالسکه و برگزاری مراسم و آیینهای تشریفاتی به وجود آمد.
در کنار خیابان ها ، نمادهای جدید شهری، اداری، حکومتی و سپس دکانها و فضاهای تجاری در کنار خیابان ها ساخته شدند. به این ترتیب بازارها به صورت پراکنده یا متمرکز در کنار خیابان ها و در سراسر شهر گسترش یافت ؛ و بازار ها به فضاهای قدیمی و تاریخی بدل شدند .
نیاز به تنوع بشر اولیه را ناچار به تبادل کالا و پیدایش شهر و وجود مناسبات اقتصادی و نیاز مردم به داد و ستد کالا ، وجود خریدار و فروشنده را پدیدار نمود و در نتیجه این داد و ستد احتیاج به مکانی جهت نگهداری و معامله کالاهای روز داشتند . دین سبب محل یا مکانی جهت این منظور احداث گردید ، فعالیت اقتصادی انسان اولیه در مرحله شکار و غار نشینی در زیر خلاصه می شود :
“تجارت در ابتدا فاقد هر گونه نظمی بود و به دلیل نبودن واسطه ای ، مبادله به صورت پایاپای انجام می گردید . نخستین موادی که مبادله می گردید کالاهای مورد نیاز عموم و پس از استخراج فلزات ، فلزات قیمتی بود که شکل تکامل یافته آن پول است . تجارت در ابتدا به وسیله دست فروشان و دوره گردان صورت می گرفت و با تکامل فعالیت های تولیدی تجارت رونق یافت و بزرگ ترین اختراع مکانیکی دوران قدیم یعنی ارابه به این رونق افزود و ساخت قایق و زورق و جهت یابی به وسیله ستارگان ، راه تجارت و فعالیت های اقتصادی را گشود .
در آغاز به علت وضع اقتصادی ضعیف اجتماعات ، تجارت به صورت یک روز در ماه یا هفته ( مانند چهارشنبه بازار ) بود و به مرور با تکامل سیستم های اقتصادی و تولیدی در هر یک از دوره های تاریخ و بهبود وضع اقتصادی نسبت به دوره قبل تجارت شکل مستقر و پایداری یافت .
در روستاها و گاه گاه در شهرهای کوچک و بزرگ در یکجا ثابت نمی ماند و محله های خاص و روزهای خاص داشت و به تدریج ، با ارزیابی حجم توسعه مبادله از یک سو و رشد روستاهای اولیه از سوی دیگر – مراکزی برای رفع نیازهای عمومی به وجود آمد و این مراکز در روستاهای اولیه به صورت محل انبار کالا بوده و مبادله کالا نیز در مجاورت این انبارها انجام می گرفت .
رفته رفته برخی از روستاهای اولیه به علت برخورداری از موقعیت جغرافیایی که خاص و با جمعیت بیشتر ، به صورت مرکز خدماتی و تجاری روستاهای اطراف درآمدند به نظر می رسد که این مراکز خدماتی ، به صورت میدان هایی ساده در مجاورت راه های اصلی و یا انبارها بوده اند . این میدان ها تا حدی مشابه جمعه بازار هایی است که امروزه در برخی از روستاها تشکیل می شود .
با توجه به نقشه شهرهای قدیمی متوجه می شویم که بازار معمولا در نقاطی که در ارتباط شدید با تولید کنندگان و مصرف کنندگان بوده است .
بازار معمولا نزدیک قصر حکام در ارتباط با محیط خارج به وجود می آید و بعد از طبقات عادی پیرامون این مرکز قدرت سیاسی و اقتصادی کشیده شده و شهرها به وجود آمدند . بازار معمولا هسته اولیه بعضی از شهرها را تشکیل می دهد و مسکن در اطراف آن به وجود می آید.” (سلطانزاده ، 1380 ، ص 61 )
1-2-2 تاریخچه مراکز تجاری در ایران
برخلاف شهرهای عربی – اسلامی که در بسیاری از موارد ، بازار از طریق تبدیل کوی های مسکونی به کوی های تجاری فقط متشکل از رد ردیف دکان در امتداد دو سوی یک راسته یا معبر بود . در اکثر بازارهای ایران نظامی منسجم بر اساس تنوع صنف حکمفرما بود و هر صنف در محل ویژه ای موسوم به راسته فعالیت می کرد . راسته که دالان سرپوشیده ای متشکل از قیصریه ها ، سراها و تیمچه های متعدد بود ، استخوان بندی بازار را تشکیل می داد . در دو سوی هر راسته تعدادی دکان و حجره ساخته می شد که به صورت پیوسته به هم در کنار یکدیگر قرار داشتند .
برخی از دکان ها مانند قالب فروشی ها ، پاره فروشی ها و دکان های فروش لوازم زینتی و لوکس تنها مخصوص عرضه و فروش کالا بودند .
یعنی کالا در همانجا شکل نهایی به خود می گرفت یا ساخته می شد و سپس عرضه می گردید مانند دکان های مسگری ، آهنگری ، خراطی و بسیاری کفاشی ها . دکان ها متناسب با کالایی که در شکل و ابعاد خاصی داشت مثلا دکان نانوایی یا قند ریزی علاوه بر پامچال ( فروشگاه مجاور بازار ) انبارها و کارگاه هایی ضمیمه آن بوده و اغلب دکان هایی که به سوداگران خرده فروش چون ریسمان فروش و داروگر اختصاص داشت دو طبقه بوده و از بالا خان ها آن را برای جور کردن کالا یا ساختن دارو و تنظیم حساب و دفتر استفاده می شد.” ( قبادیان ، 1384 ، ص 138 )
2-2-2 تاریخچه مراکز تجاری دنیا
از حدود نیم قرن پیش طرح های فروشگاه ها سروسامانی به خود گرفت و این در اثر کساد اقتصادی که در اروپا بعد از جنگ جهانی اول و در آمریکا بعد از سال های 19 و 20 ایجاد شد ، به وجود آمده بود مغازه داران در هر نقطه مجبور بودند برای بهترین معماری معاصر فراهم آمده بود .
نسلی جدید از معماران ابتدا در اروپا در اروپا و سپس در آمریکا کار را آغاز نمودند ، آنها با تجار مذاکره کردند و آنها از طرز تجارت و چگونگی نمایش کالا و اداره مغازه ها مطلع شدند و با مشتریان صحبت کردند و عادات خرید آنها را مورد مطالعه قرار دادند و متوجه شدند که آنها چه خدماتی را انتظار دارند و چه چیزی آنها را ویترین جلب و از ویترین به مغازه و سپس به مرکز فروش می کشاند . ( آنها همچنین با معماران قفسه سازی و تولیدکنندگان صحبت کردند و برای تعیین استاندارد های نوین مواد ساختمانی و وسایل همکاری کردند . ) معماران و طراحان مغازه با باز کردن جلوی مغازه و یکی ساختن داخل و خارج ، تئوری قدیم را که داخل مغازه را جداگانه می دانست ، رد کردند .
“حالا همه متوجه این نکته شده بودند که جلوی در ورود ، مرکز فروش و تمام قسمت های یک فروشگاه باید با هم هماهنگی داشته باشند . معماران مغازه در سال های 1940 – 1930 طرح مغازه های کوچک را نزدیک به کمال رساندند ، کار آنها بر اساس تحقیق جدی ، شعور و فهم عمومی و حقیقت خیال انگیز بود ، آنها هر قسمت از مغازه را از نظر اقتصادی ، استفاده ، مناسب بودن و قابلیت تغییر و تبدیل طرح کردند به طور خلاصه آنها طرح مغازه ها را مانند جواب های منطقی به خواسته های تجارت جدی ارائه دادند .
کساد اقتصادی که به تکامل و ترقی مغازه ها کمک نموده بوده ، موقعیت را کم و بیش به مغازه های کوچک محدود نمود در این دوره کساد ، موقعیت خوبی برای ساختمان های جدید مغازه های رشته ای و فروشگاه ها برای مراکز خرید شهری یا حومه ای نبود ، بلکه یک موقعیت خوبی برای حل مسائل مربوط به رفت و آمد اتومبیل ، پارکینگ ، ترافیک زیاد نواحی خرید و بالاتر از همه تنظیم کردن گروه مغازه ها بود. ” ( بردبار ، 1375 ، ص 47 – 45)
3-2-2 بررسی فضاهای تجاری گذشته در جهان
“بعد از جنگ دوم جهانی دوم ، هسته مرکزی شهر ، فروشگاه های استانی ، خرده فروشی های کوچک ، رستوران ها ، ساختمان های عمومی و خدمات شغلی را شامل شد . مردم با طی مسافت طولانی در مرکز شهر گرد می آمدند و به خرید می پرداختند ، هنگامی که استفاده از اتومبیل همه گیر شد خصوصیات خرده فروشی ها تغییرات سریع خود را آغاز کرد . ابتدا با هدف توسعه فروشگاه های تجاری و بزرگراه هایی ایجاد شدند که برای تسهیل خرید استفاده کنندگان از اتومبیل در محلی اتفاقی شکل می گرفتند . پس از آن مرکز خرید پدید آمد . این پدیده جدید مجموعه های فروشگاه ها را تشکیل می داد که اغلب محلی برای خرید مواد غذایی را در خود داشت .
حقیقتا بازاریابی و افزایش دارائی واقعی خرده فروشی ها به دنبال هم توسعه یافت . وقتی یکی از موارد ذکر شده تغییر می کرد ، دیگری نیز دچار تغییر می شد . به عنوان مثال ، وقتی خرده فروشها به خارج از هسته مرکزی شهر انتقال یافتند این مسافت ایجاد شده حقیقتا مناسب و پرثمرتر و ارزانتر شد . مردم تحرک بیشتری داشتند . فروشگاه ها رشد کردند . یک قصابی کوچک مساحت یک سوپرمارکت 950 متر مربعی را داشت و یک سوپرمارکت 950 متر مربعی در طی رشد خود به مساحت 2350 متر مربع دست یافت .
این نمونه 2350 متر مربعی در طی مدت 20 سال از 1955 تا 1975 اندازه ای استاندارد برای خرده فروشی پدید می آورد و تولد مراکز همسایگی را یادآوری می کند که در نزدیکی جمعیت حومه نشین ایجاد می شد . همان طور که محلات با رشد مواجه می شد این مراکز همسایگی نیز توسط مرکز محلات به هم می پیوست . این موضوع نه تنها از نظر اندازه مراکز بلکه به واسطه محدودیت سرویس دهی آنها خود نمایی می کند . اصولا دست یابی به این نوع مراکز خرید به این معناست که فروش به آسانی کیفیت و فروش مواد غذایی صورت می گیرد .
اولین مرکز همسایگی در حدود 24000 تا 32000 متر مربع وسعت داشت . پس از آن مراکز خرید ناحیه ای بزرگ قرار می گیرند . در ابتدا ، همانگونه که مراکز خرید محله ای همسایگی رشد می کرد سایر المان های خرده فروشی موجود در مراکز شهرها را به کنار خود انتقال دادند . در این مراکز یک ، دو یا سه هسته اولیه می توانست وجود داشته باشد . معمولا فضاهای کوچک نسبت به هسته های اولیه اجاره بهای بیشتری را به خود اختصاص می دادند .
در این میان فروشگاه هایی هم بودند که از نظر مساحت مابین مغازه های کوچک و هسته های مرکزی واقع می شدند و اجاره آنها نیز در حد میانی این دو قرار داشت ( مساحتی حدود 500 تا 1000 متر مربع داشتند . )سود واقعی معمولا از مغازه های کوچک تامین می شد . این تغیییرات همچنان در خرده فروشی ها ادامه داشت و رفته رفته فروشگاه های کوچک ناپدید می شدند . با گذشت زمان به خصوص فروشگاه هایی که تا مساحت 200 تا 500 متر مربع رشد می یافتند به مساحت 1000 تا 2000 متر مربع مساحت دارند . این رشد و تغییرات متعاقب آن ، بسیاری از فروشگاه های کوچک را به نابودی کشاند . حتی به واسطه طبقه بندی داخلی این فروشگاه های لوازم ورزشی ، به خصوص خرده فروشی ها به دو قسمت 500 متر مربع و یا بیشتر تقسیم می شد که بخش های خاصی برای فروش دوچرخه و لوازم گلف اختصاص می یافت .
بعضی از فروشگاه های منفرد و کوچک مانند لوازم ماهیگیری یا کوهنوردی هنوز هم وجود داشت اما رقابت حتی در این فروشگاه های خاص نیز روز به روز سخت تر و سخت تر می شد . همانگونه که تغییرات ماهیت استیجاری این مراکز تداوم می یافت ، مراکز نیز دچار تغییر می شدند . بعضی از فروشگاه هایی که تقسیم بندی داخلی خود را برای ارائه کالاهای خاص آغاز کرده بودند ، از حالت فروشگاه های ایالتی خارج می شدند و رفته رفته از مراکز شهرها به کنار بزرگراه ها انتقال می یافتند . پس در اواسط دهه 1960 ، ایده اجاره دادن این فضاهای تقسیم بندی شده به میان آمد یعنی آنچه میان ما آن را روش استیجاری پیشرفته می نامیم و درمرکز تجاری پیشرفته دنبال می شود.” ( فلامکی ، 1371 ، ص 117 )
3-2 بازار درشهر های ایران
“فضایی که در آن کالاهایی برای فروش یا تولید و فروش عرضه می شودو محل تجمع و اغلب اگر در مسیری ارتباطی نیز باشد بازار خوانده می شود.از نظر کالبدی و فضایی بازار به دو شکل متداول بود: نخست به شکل کوی و راسته ای که در دو سوی آن دکان هایی ساخته می شود و سپس میدان گاهها و فضاهای باز وسیع در داخل شهر یا آبادی که به صورت محل تجمع و خرید و فروش مورد استفاده قرار می گرفته.

بازار نه تنها به عنوان فضایی کالبدی و ساخته شده برای بازرگانی، بلکه به عنوان فضایی که داد و ستد کالا و تجمع در آن صورت پذیرد، فضایی که گاه در محیطی باز و گاه در کوی و راسته ای در نزدیک تعدادی گذرگاه و دکان شکل می گیرد، دارای سابقه ای چند هزار ساله است.” (ترابی ، 1385 ، ص 32 )
4-2 بررسی ابعاد مختلف بازار
بازار ها را می توان از ابعاد زیر مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار داد.
**از دیدگاه اجتماعی
**از دیدگاه اقتصادی **از دیدگاه معماری
1-4-2 بررسی بازارهای سنتی ازدیدگاه اجتماعی واقتصادی
برای اینکه نکات اساسی بازار را شناخته و به طور اختصار بررسی نمائیم بهتر است به تقسیم بندی وظایف آن بپردازیم ، بدین ترتیب که بازار در داخل خود دکان هایی دارد که اجناس را به مشتریان به طرز خاصی عرضه می کند که البته این وظیفه ظاهری بازار بوده است و تقریبا معنی تحت اللفظی لغوی آن است ، ولی وظیفه اصلی آن ملاک زندگی اجتماعی و یا رابطه زندگی شهری است که مهمتر از معنی قبلی آن است که در قسمت شهرسازی به صورت کانون ارتباطات شهری از آن نام برد .
بازار در وهله اول تشکیل شده است از کانال هایی به طول های مختلف که شامل مغازه های زیادی بوده که در هر کانال ، یک نوع کالا عرضه می کند و به همین جهت هر قسمت آن به نام خاصی نامیده می شود مثل بازار کفش ها ، مسگرها ، زرگرها و … که هر کدام از این اجناس در کانال هایی با طول های مختلف عرضه می شود . در محل برخورد این کانال ها با یکدیگر معمولا مساجد و یا تکایا و آب انبارها قرار داشته و در ضمن کوچه هایی نیز در این نقاط از بازار جدا شده و به خانه های مسکونی منتهی می گردد . البته این کوچه ها غفلتا از کانال های سرپوشیده بریده و جدانشده بلکه معمولا با چند طاق قوسی که در زیر آن تعدادی مغازه برای تامین احتیاجات محله می باشد صورت گرفته که در این مجموعه کوچک به نام گذر مشهور است .
شخصی که برای خریداری مایحتاج خود به بازار قدم می گذارد با تعدادی مغازه مواجه می شود که همگی کالای خود را به بهترین وجهی در معرض دید و انتخاب او قرار داده اند و معمولا مانعی برای دیدن کالاها وجود ندارد و شخص به راحتی و فراغ خاطر و بدون استمداد از صاحب مغازه می تواند جنس مورد نظر را به دقت دیده و یا با سایر اجناس مشابه مقایسه نماید و این راحتی دید و داشتن انتخاب باید یکی از مهمترین و باارزش ترین مسائل در دنیای امروز است که در مراکز خرید و فروش خارج همواره برای تبلیغ به این نکته اشاره می کنند که در مغازه و یا فروشگاه مورد نظر انتخاب بیشتر و راحت تری خواهید داشت.
مسئله دیگر قیمت جنس و در حقیقت ارزانی جنس است که چون در بازار جنس به صورت کلی تهیه می شود به نازل ترین قیمت به فروش می رسد و در ضمن کانال های بازار که پوشش اصلی یکی است و دکان ها درب و پنجره ای ندارند ، دکاندار بغلی به راحتی می تواند از آنچه که بین خریدار و فروشنده در جوار او اتفاق می افتد باخبر می شود و در این صورت فروشنده مجبور است جنس خود را به نازلترین قیمت که کمتر از آن برای هیچکدام از تهیه کنندگان امکان نداشته باشد و یا صرفه نکند در اختیار مشتری بگذارد بنابراین خود شکل و محیط بازار کمک می کند همیشه بین دکانداران رقابت برقرار بوده و جنس به ارزانترین قیمت به فروش برسد .
یکی از موضوعات جالب توجه در بازار ، فاصله تقریبا حساب شده ای است که بین دو ردیف دکاکین دو طرف وجود دارد . این فاصله به نحوی است که برای رفت و آمد و خرید و فروش خریداران و فروشندگان کفایت می کند و ضمنا ایجاد تفاهم و نزدیکی به خصوصی بین دو ردیف مغازه ها می نماید . دقیقا معلوم نیست که قرار دادن دو ردیف مغازه با این فاصله از چه سابقه ای پیشی گرفته است ، شاید سازندگان بازار به علت سرما و گرما و ایجاد کوران در تابستان به این نتیجه شکلی رسیده اند نکته مثبت دیگر در مورد این فاصله کم بین دو ردیف مغازه ها در بازار اینست که خریداران در موقع عبور می توانند اجناس مغازه ها را در دو طرف در یکبار عبور ببینند و احتیاجی به برگشت مجدد و دیدن مغازه های دیگر ندارند این مزیت ابدا در خیابان ها دیده نمی شود ، چون بسیار اتفاق می افتد که خریدار برای یافتن یک جنس خوب چندین بار مجبور به گذشتن از عرض خیابان برای رسیدن به مغازه های سمت دیگر بوده و با در نظر گرفتن ترافیک ناصحیح در خیابان ، اشکال عبور و در نتیجه وقفه ای در کار خرید و فروش ایجاد می گردد
” انتخاب بعد ارتفاع معمولا در رابطه با اشل بازار از نقطه نظر طول و عرض و در رابطه با میزان گنجایش آن انتخاب شده است که این میزان ارتفاع به خاطر دید بهتر و فونکسیون بهتر در بازار انتخاب شده است .
حجم ها و دیدها کاملا اتود شده به نظر می رسد که در تمام موارد ، فونکسیون عامل مهم طرح در بازار می باشد و بدین سبب متوجه می شویم که بازارهای سرپوشیده نسبت به زمان خود و حرکت و سرعت در آن زمان کاملا سنجیده طرح شده اند . آن را برای حرکت پیاده طرح شده است و اجازه عبور ترافیک سنگین امروزی را نمی دهد . از این جهت رفرم اقتصادی و اجتماعی باعث دگرگونی وضع بازار شده است .
سرمایه های عظیمی که قبلا در بازار برای تولید محصولات مشخصی به کار گرفته می شدند ، به تدریج تا حدودی از بازار بیرون کشیده شده ، در بانک ها یا کارخانجات به کار افتادند .
2-4-2 بررسی بازار های جدید از دیدگاه اجتماعی و اقتصادی
مراکز خرید یا مرکز تجاری به بنا یا مجموعه ای از ابنیه اطلاق می گردد که مشتمل بر واحدهای متعدد خرده فروشی همراه با گذرگاه ها و راهروهایی می باشد که علاوه بر مرتبط ساختن واحدها و فضاهای تجاری، حرکت و همچنین بازدید مشتریان را در محیط تسهیل می بخشد.
مراکز خرید امروزی در چندین طبقه و به صورت مجموعه های چند عملکردی تجاری، تفریحی احداث می شوند، که علاوه بر ارایه محصولات متنوع در جهت برآورد احتیاجات کاربران خود، به ارایه تسهیلات رفاهی نظیر کافی شاپ، تریا، فضاهای بازی و سرگرمی کودکان و در نهایت فضاهای تجمع و گپ برای مخاطبان و اجتماع عمومی می  پردازد. به عبارت دیگر مراکز خرید دنیای مدرن همان شریان حیاتی یک شهر می باشد که علاوه بر فعالیت های اقتصادی، حرکت های اجتماعی و فرهنگی را در سیطره خود قرار داده اند. .” ( احمدی ، 1380 ، ص 27 – 24 )

5-2 مشخصه یک مرکز خرید
1- دارای ورودی و خروجی های متعدد
2- دارای پارکینگ اختصاصی
3- مجهز به سیستم های ایمنی، گرمایش و سرمایش و .
..4- بهره گیری از علایم و نشانه ها جهت معرفی بهتر فضا و جلوگیری از ابهام فضایی و عدم خوانایی محیط
5- برخورداری از طراحی داخلی و معماری مناسب
6- ایجاد فضایی متنوع و جذاب و در عین حال محیطی پاسخده.” ( ماخذ : نگارنده )

1-5-2 عناصر اصلی مراکز خرید چند منظوره :
1- واحدهای خرد تجاری
2- فضاهای ارتباطی و عبوری
3- مکان تجمع و خدماتی نظیر فضای نشستن، بازی و سرگرمی کودکان، کافی شاپ و تریا، فضاهای انتظار و … که عاملی مهم در جذب کاربران با اهداف گوناگون و در نتیجه رونق هرچه بیشتر چنین مراکزی خواهد بود و مراکز خرید به مکانی برای تفریح و گذران اوقات خانواده بدل شده است.
با توجه به مطالبی که در بالا بدان اشاره شد مراکز خرید و فضاهای تجاری دوران مدرن را می توان موج دوم محیط های تجاری عنوان کرد که ماحصل انقلاب صنعتی و ظهور معماری مدن به شمار می رود که ریشه در مراکز و بازارهای سنتی دارد. .” ( شفیعی، 1370 ، ص 91 )
6-2 مراکز خرید و زندگی روزمره
“مراکز خرید را نمی توان قلمرویی منفک از زندگی فرض کرد ، بلکه این مراکز همانند همه مکان ها و فضاهای موجود در زندگی هر یک به تنهایی می توانند کلیت جامعه را بازنمایی کنند . فضاها و مکان ها در هم متداخل و کثیرالاضلاع اند . تولید این فضاهای متکثر به معنای وجود خلاقیت های نهفته در متن زندگی است .
این اماکن مراکز قدرتی است که چنان که فیسک گفته است ، استراتژی اقویا در آن فعالانه عمل می کند ولی این مسئله مانع آن نمی شود که ضعفا نتواند اراده خود را متجلی سازند . امروزه این تلقی بسیار ساده انگارانه است که مراکز خرید را به مکان های جادوگری یا معابد دینی تشبیه کنیم . مصرف کنندگان موجوداتی منفعل و پذیرا نیستند . خریداران قدرت تمییز و تفکیک دارند ، همه کالاهای عرضه شده را نمی خرند و اساسا ، ممکن است برای امری غیر از خرید کالا به این مراکز بیابند . بنابراین چنان نظریه هایی نمی توانند تبیین کننده حضور افراد در چنین مراکزی باشند .
در مراکز خرید کردارهای فرهنگی متفاوتی رخ می دهد ، از این رو پاساژها عرصه ای برای تولیدات فرهنگی اند



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید